Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Թէոդորոս Բ. Կիլիկեցի

1366. Որոտնեցիի Մահը

Կերեւի թէ այդ ցաւալի կացութիւնը այնչափ ծանր չէր Սիւնիքի եւ շրջակայից մէջ, զի Ունիթորներ մէկ կողմէն, եւ Ապրակունեաց ու Աստապատի վանքերը միւս կողմէն, իրենց նպատակին կաշխատէին եւ կրօնական մրցումները կը շարունակէին։ Թէպէտ Ղրիմեցին մեռած էր, բայց անոր կարգադրածն ու թողածը տակաւին կը բաւէին, եւ Որոտնեցին Ապրակունեաց վանքի եւ Ապրակունեցին Աստապատի վանքը առաջ կը տանէին իրենց վանական եւ ուսումնական գործունէութիւնը, բազմաթիւ եւ զարգացեալ աշակերտներ պատրաստելով ազգային եկեղեցւոյ պաշտպանութեան համար։ Չորրորդ տարին էր նախանձայոյզ Մաղաքիայի մահուընէն՝ երբ տկարացաւ Որոտնեցին, իր կենաց 73-րդ տարին թեւակոխելէն ետքը։ Ծանր աշխատութիւնները եւ ժամանակին եկեղեցականներուն սովորական եղող կենցաղական խստութիւնները տկարացուցած էին անոր մարմինը։ Նա իր արդիւնաւոր կեանքը կնքեց 73-րդ տարին լրացուցած օրը, օրին նաւասարդ 30-ին, Հայոց 837 թուին, որ այն տարին կիյնար 1388 յունուար 13-ին, Աստուածայայտնութեան ութօրէնքին, որ անշուշտ շփոթմամբ յունուար 6-ին բուն տօնին օրին հետ փոխանակուած է (ՅԱՅ. 302), վասնզի այն տարին յունուար 6-ը նաւասարդի 23-ին կը հանդիպէր եւ ոչ 30-ին։ Իսկ օրը օրին հանդիպումը լոկ Հայոց հին տոմարով կարդարանայ զի ծնած տարի նաւասարդի 30-ը կիյնար յունուար 29-ին (§ 1351)։ Նաւասարդի 30-ին միեւնոյն օրը ծնունդին ու մահուան զուգադիպութիւնը ճշմարտուած էր Սահակ Պարթեւի վրայ (§ 222), եւ Մեծոփեցին այդ նմանութիւնը յիշելով, կաւելցնէ, թէ այս է օրինաւոր մահ մաքուր քրիստոնէից (ՄԵԾ. 17)։ Սակայն կը տարբերի Խլաթեցիին տուած թուականը, ի յութհարիւր Հայոց թուական, ընդ որս եւ հինգ եօթն յաւելան, յունուարի մին պահք յայտնութեան, յոյս արեւուան խաւարեցան, յետ վեց աւուրն խաւարման, փոխի առ Տէրն իւր անձնական (ՓԻՐ. 36)։ Ըստ այսմ 1386 յունուար 1-ին հիւանդացած եւ յունուար 6-ին վախճանած պիտի ըսուէր, սակայն միւս հաշիւը շատերէն տրուածն է, եւ միայն Խլաթեցիին վկայութիւնը չի բաւեր զայն խախտել։ Որոտնեցին թաղուեցաւ Ապրակունեաց վանքը, Ղրիմեցիին գերեզմանին մօտը (§ 1359)։ Իրմէ մնացած գրական աշխատութիւններն են, Յովհաննու աւետարանին եւ Պօղոսի թուղթերուն մեկնութիւններ, բազմաթիւ քարոզներ, եւ Փիլոնի ու Արիստոտէլի ու Պորփիւրի փիլիսոփայական գիրքերուն վրայ բացատրութիւններ։ Անշուշտ օտար լեզուներու, եւ գլխաւորապէս լատիներէնի ալ հմտացած էր, Ունիթորներու արուեստակեալ վարդապետութեանց դիմադրելու համար։ Նոյնը կրնանք հետեւցնել Ապարանցիին ըսելէն ալ, թէ Որոտնեցին առաջները հաւան ցուցնէր զինքն ընդ ուղղափառութիւն մեր (ՉԱՄ. Գ. 450), ինչ որ միայն արեւմտեան ուսումներուն հետեւած ըլլալը կրնայ ցուցնել։ Բայց Որոտնեցիին գլխաւոր արդիւնքն ու փառքն եղած է գլուխ եւ նախահայր նկատուիլ այն բուռն պայքարին, զոր ազգային եկեղեցւոյ վարդապետները մղեցին Ունիթորներու լատինամոլ ճիգերուն դէմ, ամուր թումբ մը կազմելով հոսանքին հանդէպ, որ հակառակ զօրաւոր ջանքերու պարտաւորեցաւ յետս ընկրկիլ, օտարը տկարացաւ եւ Հայ եկեղեցին իր իինքնութիւնն ու իսկութիւնը պահեց։ Այդ բազմերախտ վարդապետներ ամէնքն ալ Որոնեցիին աշակերտներն կամ աշակերտներուն աշակերտներն են, այնպէս որ առաջին եւ մեծ արդիւնքը աներկբայ կերպով պիտի վերագրուի Յովհաննէս Որոտնեցիի։ Ուստի իրաւամբ ըսուած է, թէ պայծառացոյց զազգս Հայոց վարդապետօք եւ քահանայիւք, գեղեցիկ կարգաւորութեամբ եւ ուղղափառ դաւանութեամբ, մանաւանդ տիւ եւ գիշեր մաքառելով ընդդէմ քրիստոսատեաց աղթարմայիցն գաւառին Երնջակու։ Մեծոփեցին անոր մահը յիշատ ատեն կաւելցնէ թէ խաւարումն եղեւ աշխարհիս Հայոց (ՄԵԾ. 15), սակայն մենք պիտի ըսենք, որ թէպէտ ինքն պակսեցաւ, այլ իր վառած ջահը բաւական ատեն լուսաւոր մնաց իր աշակերտներուն ձեռքով, եւ անշէջ մնաց ազգային եկեղեցւոյ աւանդութեան մէջ։ Նորա արտաքինին համար ըսուած է, թէ էր մեծահասակ եւ բարետեսիլ շքեղ եւ փառահեղ իսկ ներքինին համար թէ էր հեզ բարուք, ողորմած, առատատուր, քաղցր յաչս ուղղափառ դաւանողաց եւ ամենեւին լցեալ շնորհօքն Աստուծոյ (ՅԱՍ. 303), ուստի իրաւամբ եկեղեցին անոր անունը տօնելի սուրբերուն կարգը անցուց, թէպէտեւ չկարենանք ճշդել այդ սովորութեան սկիզբը։ Անոր տօնը մենք ալ կը կատարենք այսօր (ՏՕՆ. 45) բայց պահ մը ընդհատեցաւ ԺԹ-րդ գարուն սկիզբները տեղի ունեցած միաբանական ջանքերուն ատեն, եւ այս պատճառով Յայսմաւուրքի վերջին տպագրութիւնն ալ զանց ըրած է անոր յիշատակը։

« 1365. Վասպուրականի Կոտորածը   |   1367. Տաթևացին Կը Յաջորդէ »
© Gratun.org