Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Թէոդորոս Բ. Կիլիկեցի

1372. Հռոմէական Միտումներ

Թէոդորոս կաթողիկոսի հազիւ թէ աթոռ բարձրանալը յիշեցենք (§ 1354), եւ մէյ մըն ալ առիթ չունեցանք անոր անունը տալ։ Պատմական դէպքեր մեզ արեւելեան երկիրներուն մէջ պահեցին, Կիլիկիայի մասին գրելիք չունեցանք, զի իրօք ալ այն կողմերը բնաւ եղելութիւն չկար՝ որ մեր մտադրութիւնը գրաւէր։ Եգիպտական սուլտանութիւնը իր նպատակին հասած, քրիստոնեայ պետութեանց վերջինը պաշտօնապէս ջնջած, նոր արշաւանքներու առիթ չունէր, միւս կողմէն Արեւելքէն հասնող Լէնկթիմուրեան հեղեղը զինքն կը ստիպէր ամփոփ մնալ, որեւէ պատահականութեան հանդէպ։ Այս պատճառով Կիլիկիոյ թագաւորութեան բեկորներէն կազմուած, Տաւրոսի եւ Ամանոսի ժայռերուն մէջ պահուտող Հայ իշխաններն ալ, աւելի խաղաղ վիճակ կը վայելէին, եւ անկէ օգտուելով Կոստանդին Կիլիկեցին ալ թագաւորի պիտակ անունով (§ 1349) իր գլխաւորութիւնը կը պահէր լեռներու մէջ ցրուած Հայերուն վրայ։ Այդ պարագաներուն մէջ մեծ գործունէութիւն մը հնար չէր սպասել որեւէ կաթողիկոսէ, որ մենք ալ կարենայինք գործունեայ պաշտօնավարութիւն մը պահանջել Թէոդորոսէ, որուն ուր մնացած եւ ուր նստած ըլլալն իսկ ճշդելու դժուարութիւն կը կրենք։ Որոշակի ալ չգիտենք թէ ինչ ուղղութիւն կը տիրէր այս միջոցին Կիլիկիոյ մէջ կրօնական տեսակէտէն։ Մեծոփեցին միայն ունինք, որ Սսոյ վերջին վեց կաթողիկոսներուն ժամանակը ամէնէն սեւ գոյներով նկարագրած, եւ անոնց անկարգ եւ ապօրէն եւ դրովելի գործերը մեղադրած ատեն, այդ ամէնը կը վերագրէ անոնց լատինամոլ ուղղութեան եւ կը գրէ. մանաւանդ զի մնացեալ էր խմոր աղթարմայութեանն, քաղկեդոնական գոլով (ԿՈՍ. 55)։ Այդ վեցերուն առաջինն էր Թէոդորոսը, եւ պէտք կըլլայ նոյն կարծիքն ունենալ անոր վրայ ալ։ Մենք բաւական յստակ կերպով տեսանք թէ Պօղոս լատինասիրութեան շատ հակամէտ մը չէր (§ 1344), բայց արդէն հայադաւան եւ հայածէս եկեղեցին, դիտմամբ կամ պատահմամբ, որոշմամբ կամ սովորութեամբ զանազան կէտերու մէջ լատինականի մօտեցած էր եւ լատինամօտ հով մը կը տիրէր Սսոյ աթոռին վրայ։ Յայտնի եղելութիւն մըն է, թէ հակառակ Արեւելեան վարդապետներու ճիգերուն, հակառակ Տուտէորդիներու եւ Օրբելեաններու, Որոտնեցիներու եւ Տաթեւացիներու ընդդիմադիր ջանքերուն, լատինամօտ միտքեր եւ ծէսեր եւ ձեւեր մուտք գործած էին, եւ ոմանք մինչեւ այսօրս ալ կը մնան ազգային եկեղեցւոյն մէջ, եւ տակաւին թօթափելու քաջութիւնը չերեւիր։ Լատինամոլութեան մեծ ազդակը, այն է Լատիններու օգնութեամբ քաղաքական դիրքերնին պահելու ակնկալութիւնը, պէտք էր այլեւս իսպառ ջնջուած ըլլար Հայերուն միտքէն, վերջին Լեւոնի վերջէն ետքը։ Բայց սեւեռեալ գաղափարներ դժուարաւ կը ջնջուին, եւ մինչեւ յետին դարեր Կիլիկեցւոց միտքէն իսպառ չհեռացան Արեւմուտքէն օգտուելու նպատակը եւ Արեւմուտքը հաճեցնելու գաղափարը։ Հետեւաբար անհիմն չի կրնար ըսուիլ Մեծոփեցիին գրածը, թէ լատինամոլներ էին Սսոյ վերջին կաթողիկոսները, այլ ոչ տիրապէս լատինացեալներ կամ կատարեալ հռոմէադաւաններ, ինչպէս նոր հայ-կաթոլիկներ կը սիրեն պնդել։ Հայ եկեղեցին երբեք իր ինքնուրոյն եւ բնատիպ իսկութիւնն կորսուած չէր։ Այս բանիս իբրեւ հաստատութիւն պէտք է նկատել որ նոյն իսկ Որոտնեցին ու Տաթեւացին եւ բոլոր Տաթեւեան աշակերտութիւնը, չէին վարանիր Սսոյ վերջին կաթողիկոսները իբր ճշմարիտ եւ օրինաւոր հայրապետներ ճանչնալ, ինչ որ ըրած չէին ըլլար եթէ կատարեալ հռոմէադաւաններ եղած ըլլային Սիս նստող վերջին կաթողիկոսները։

« 1371. Եղիսաբեթ Խառաբաստեցի   |   1373. Թէոդորոսի Սպանութիւնը »
© Gratun.org