Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Թէոդորոս Բ. Կիլիկեցի

1373. Թէոդորոսի Սպանութիւնը

Այս տեսութիւններով մէկտեղ մենք պիտի չհամարձակինք բացարձակ կերպով մեղադրել Թէոդորոսը, եւ զայն կատարեալ աղթարմաներուն շարքը անձնել։ Առ այս մեր գլխաւոր հիմնակէտն են Թէոդորոսի սպանութիւնն եւ սպանութեան շարժառիթը, Մեծոփեցիին գրածին համեմատ, թէ զՍսոյ կաթողիկոսն տասն եւ վեց տանաւտէրօք սպան ի ներգութենէ քրիստոնէիցն Սսոյ պիղծ մելիք Օմարն (ՄԵԾ. 71)։ Մենք այս կտորին մէջ քրիստոնէից անունով լատինամոլները ակնարկուած կիմանանք, վասնզի Մեծոփեցիին միտքն է օտարներու վրայ նետել կաթողիկոսին մահուան պատճառը։ Եթէ իրեններուն վրայ խօսիլ ուզէր, պէտք էր ուրիշ դարձուած գործածէր, եւ տարբեր կերպով որակէր նենգամիտ մատնիչները։ Արդ եթէ Մեծոփեցիին ուղղութենէ օտարներ էին Թէոդորոսի մահուան պատճառ եղողները, ուրեմն աղթարմաներու դասակարգէն էին, ուրեմն Թէոդորոս անոնցմէ չէր, ուրեմն Թէոդորոս ալ Պօղոսի նման քիչ ու շատ հայադաւան եւ հայածէս ուղղութեան հետեւող էր։ Ըսուած չէ թէ նենգամիտ քրիստոնեաներու զրպարտութիւնը ինչ էր, բայց 16 տանուտէրներու կամ իշխաններու ալ միասին սպանուիլը, բաւական է հետեւցնելու թէ, քաղաքական խնդիր էրյուզուածը, եւ թէ Հայոց կաթողիկոսին եւ իշխաններուն վրայ եղած ամբաստանութիւնը, քաղաքական խլրտումի եւ Եգիպտացիներուն դէմ ելլելու գոյն ունէր, որ ամիրայն անմիջապէս ամէնքը սպաննելու կելլար, իբրեւ մեծ դաւաճանութիւն մը արգելելու նպատակով, Ամիրան գրգռողներուն՝ նենգութիւն վերագրուիլը կը ցուցնէ, թէ անհիմն էր պատճառանքը, բայց բռնութեան միջոցին եւ բռնաւոր իշխաններէ, ոչ անաչառ քննութիւն կը սպասուէր, եւ ոչ արդար դատաստան։ Իսկ մէլիք Էօմէրը, պէտք է Սսոյ ամիրայն ըլլայ, այլ յայտնի չէ թէ ժառանգական իշխան մմըն էր, թէ ոչ յատկապէս ղրկուած կողմնակալ զօրավար մը։ Սսոյ վերջին կաթողիկոսներ Մեծոփեցիէ ամբաստանուած են թէ իրարու ձեռքէ աթոռը յիշատակելու համար, իրար սպաննած են դեղ մահու խմցնելով (ԿՈՍ. 55), ինչ որ թերեւս չպատշաճի Թէոդորոսի սպանութեան, բայց եթէ ենթադրելով թէ իրեն յաջորդն ալ քսու խմբակէն մէկն էր, եւ թէ այս քսութեան պատճառով Թէոդորոս 16 իշխաններու հետ եւ ամիրայի հրամանով սպանուած է, ինչպէս նոյնինքն Մեծոփեցի յայտնի կը վկայէ (ՄԵԾ. 71)։ Գործը կրնար աւելի որոշ կերպարան ունենալ, եթէ լոկ Շարունակողին գրածովը մնայինք, թէ զտէր Թէոդորոսն ի Սիս սպանին (ՍԱՄ. 172)։ Սպանութեան թուականը Մեծոփեցիի գրելովը 1393-ին յանցեալ ամին է (ՄԵԾ. 71), որ է 1392, եւ նոյնը կրկնած է յիշատակարանին մէջ ալ Հայոց 841 թուականը դնելով (ԿՈՍ. 55), եւ այդ կրկին յիշատակութիւնները մեզի համար բաւական են պատմական թուական մը հաստատելու։ Ուստի զանց կընենք զննել Շարունակողին Հայոց 842 տարին յիշելը (ՍԱՄ. 172), եւ ուրիշ յիշատակարանի մը 844 տարին ի հայրապետութեան տեառն Թէոդորոսի կարծելը (ՓԻՐ. 6), որ գրիչի կամ տպագրութեան սխալ մըն է, եւ կամ Բաբերդցի յիշատակագիրին Կիլիկիոյ մէջ անցած դարձածէն լուր չունենալուն հետեւանքն է։ Չենք գիտեր նոյնպէս թէ ինչ աղբիւրէ քաղած են ուրիշներ ալ 1389 թուականը (ՍԻՍ. 560), գուցէ համեմատութեան դնելով նոյն տարին Նէվըրսի կոմս Յովհաննէսին դէպ արեւելք դիմելը, եւ Եգիպտոսի սուլտան Բարկուին Կիլիկիոյ կողմերը արշաւելը։

« 1372. Հռոմէական Միտումներ   |   1374. Նախընթացն ու Պաշտօնը »
© Gratun.org