Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Կարապետ Ա. Կեղեցի

1375. Կարապետները Երկու Չեն

Աւելի կարեւոր է զննել Կարապետին անձին վրայ կատարուած կրկնումը, որով մէկ Կարապետը երկու Կարապետ կաթողիկոսներու վերածուած է, եւ Կարապետ Ա. եւ Կարապետ Բ. անուններով երկու կաթողիկոսներ ցուցակի անցած են։ Այդ թիւրիմացութեան մեզի ծանօթ հնագոյն կազմողը Դավրիժեցին է, որ իր ցուցակին մէջ գրած է. ՊԽԴ թ. տէր Կարապետ. ՊԽԶ թ. տէր Դաւիթ. ՊԾԲ թ. միւս տէր Կարապետ (ԴԱՎ. 336)։ Ետեւէն եկողներն ալ իրեն հետեւած (ՉԱՄ. Գ. 428), եւ բոլոր վերջին գրողներ նոյն գրութիւնը ընդունած են։ Այլ մենք հնագոյն աղբիւրներու դիմած ատեննիս, շուտով տեսանք թէ թիւրիմացութիւն մը տեղի տուած է այդ բանին մէջ։ Շարունակողն որոշակի եւ կրկին անգամ գրած է, տէր Կարապետ Բոկիկն ամս երկոտասն (ՍԱՄ. 172), որով Հայոց 852-էն ետքը եղող Կարապետը միեւնոյն 844-ին կաթողիկոս գտնուող Կարապետը եղած կըլլայ, եւ այլ եւս երկու Կարապետներու տեղի չմնար։ Որպէս զի մեր տեսութիւնը աւելի յայտնի ըլլայ, պէտք կըլլայ թիւրիմացութեան ծագումն ալ ցուցնել։ Անոնք որ երկու Կարապետներու միջանկեալ Դաւիթ մը կը դնեն, անոր պաշտօնին տեւողութիւնը կը դնեն 1397-է 1403 տարիներու մէջ։ Այդ միեւնոյն տարիներու պատկանող յիշատակարաններ, Կարապետ անունով կը յիշեն ժամանակին կաթողիկոսը, այսպէս 1400-ին կը գրուի, ի հայրապետութեան Կիլիկեցւոց տէր Կարապետի (ՓԻՐ. 11), 1401-ին ի հայրապետութեան Կիլիկեցւոց տէր Կարապետի (ՓԻՐ. 14) եւ 1402-ին ի կաթողիկոսութեան Հայոց տէր Կարապետի (ՓԻՐ. 18), եւ եթէ այդ տարիներուն Կարապետ տակաւին կաթողիկոս էր, Դաւիթի մը տեղի չէր մնար։ Սակայն այդ միջոցին Դաւիթ կաթողիկոս մը կար, բայց ոչ թէ Սսոյ այլ Աղթամարայ մէջ, նոյն ինքն 1393-ին նահատակուող Զաքարիայի եղբայրն ու յաջորդը։ Աղթամարայ կաթողիկոսները սովոր էին համարձակ Հայոց կաթողիկոս կամ հայրապետ կոչուիլ, մանաւանդ իրենց վիճակային գրողներու կողմէ, զոր օրինակ, ի կաթողիկոսութեան Հայկական սեռի տեառն Դաւթի (ՓԻՐ. 18), կամ ի հայրապետութեան տեառն Դաւթայ (ՓԻՐ. 24), կամ պարզապէս ի հայրապետութեան տեառն Դաւթի (ՓԻՐ. 14)։ Այդ կոչումներն են որ առիթ տուած են նոյն միջոցներուն Դաւիթ կաթողիկոս մը ենթարկել, եւ հետեւապէս Կարապետը միջակտուր ընելով երկուքի վերածել։ Մեր տեսութիւնը իր վերջնական հաստատութիւնըկը գտնէ այն վկայութիւններով, ուր Կարապետ եւ Դաւիթ միասին կը յիշատակուին միեւնոյն ժամանակ, մէկը Սիս եւ միւսը Աղթամար նստած։ Այսպէս 1400-ին գրուած է, ի հայրապետութեան Կիլիկեցւոց տէր Կարապետի, եւ ի հայրապետութիւն Ռշտունեաց որ յԱղթամար կղզի, Դաւթի՝ եղբօր տեառն Զաքարիայի (ՓԻՐ. 11), եւ 1401-ին հայրապետութեան տէր Դաւթի Աղթամարայ, եւ ի Կիլիկեցւոց տէր Կարապետ (ՓԻՐ. 14), եւ 1404-ին ի կաթողիկոսութեան Հայկազանց սեռի տեառն Կարապետի Կիլիկեցւոյ, եւ ի մերոյ հայրապետութեանս տեառն Դաւթի Աղթամարայ (ՓԻՐ. 23), Այդ վկայութիւններն ու բացատրութիւնները այլ եւս վարանման տեղի չեն թողուր, սովորական ցուցակներուն Դաւիթ Դ-ը բոլորովին վերցնել, եւ Կարապետ Ա. եւ Կարապետ Բ կաթողիկոսներու տեղ միակ Կարապետ Ա. Կեղեցի, մականուն Բոկիկ, կաթողիկոս մը ընդունիլ, ինչպէս որ բոլոր յիշատակներ ու յիշատակարաններ երկրորդ Կարապետի մը ենթադրութիւնը չեն ճանչնար։

« 1374. Նախընթացն ու Պաշտօնը   |   1376. Զաքարիա Աղթամարցի »
© Gratun.org