Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Կարապետ Ա. Կեղեցի

1379. Տաթևւացիին Գործերը

Առաջինն ու գլխաւորը Տաթեւ էր, ուր Տաթեւացին եկած էր 1390-ին Ապրակունեաց վանքը թողլով (§ 1367), եւ ուր իրեն շուրջը հաւաքուած էին Որոտնեցիին վերջինները եւ նորէն իրեն յարողները։ Ասոնց մէջ յանուանէ կը յիշուին, Մխիթար Տաթեւացի, Յովհաննէս Հերմոնեցի, Գալուստ Վազանդնեցի, Սիմէոն Սիւնեցի, Յակոբ Բոստացի, Գրիգոր Այրարատեցի , Գրիգոր Ջուղայեցի, Մատթէոս Ջուղայեցի, Աւետիս Աստապատցի, Եղիս Ոծոփեցի, Յովհաննէս Վաղանդնեցի, Յովնան Շամախեցի, Յովհաննէս Կապանցի մականուանեալ Կարմիր, Մատթէոս Ուխտեցի, Մկրտիչ Փայտակարանցի եւ Ստեփանոս Թաւրիզեցի (ՄԵԾ. 50)։ Տաթեւացիին արդիւնաւորութեան մէջ երկու գլխաւոր կէտեր նկատողութեան մէջ երկու գլխաւոր կէտեր նկատողութեան արժանի են։ Առաջինը իր ուսումնական ծրագիրն է, որուն առաջին մասը կը կազմեն անշուշտ Հնոց եւ Նորոց Կտակարանաց մեկնութիւնները, եւ նախնի սուրբ հայրերուն գրուածները, որոնցմով ուղիղ հաւատքը եւ ուղաափառ դաւանութիւնը կը հաստատէր։ Ասոնց հետ կաւանդէր եւս լուծմունս արտաքին գրոց (ՄԵԾ. 34), այսինքն է արտաքին իմաստասիրաց (ՄԵԾ. 51), կամ յոյն փիլիսոփայներուն՝ Պղատոնի եւ Արիստոտելի, Փիլոնի եւ Պորփիւրի իմաստասիրական գործերուն բացատրութիւնները, նպատակ ունենալով միտքը կրթելու ուղիղ տրամաբանութեան, եւ սուրբ գիրքէ անկախաբար ապացուցուած ճշմարտութեանց մէջ։ Տաթեւացիին գիտական երկասիրութեանց գլխաւորն եղող Գիրք Հարցմանց գործը, իր ձեւովը յայտնապէս կը ցուցնէ թէ Տաթեւացին հմուտ էր լատին լեզուի եւ տեղեակ էր լատին աստուածաբաններուն Սկոլաստիկեան ոճին, եւ Հայոց եկեղեցւոյ ուղղափառութիւնը կը պաշտպանէր միեւնոյն ձեւերով, որով անոնք սովոր էին իրենց վարդապետութիւնը պաշտպանել, եւ Հայ եկեղեցւոյ դէմ գրել։ Երկու հատոր Ամարան եւ Ձմերան քարոզգիրքներն ալ կը վկայեն, թէ յատուկ մտադրութիւն դարձուացծ էր իր աշակերտութիւնը քարոզի եւ բեմբասացութեան վարժեցնելու։ Արիստակէս վարդապետի եւ Գէորգ Լամբրոնացիի, գրչութեան արուեստին վրայ գրուածներով զբաղած ըլլալն ալ (ՄԵԾ. 52), նշան է թէ ընտիր գրչագրութեան եւ առատ ընդօրինակութեան զարկ տրուած էր Տաթեւի դպրանոցին մէջ, որով Տաթեւացին, ժամանակին համեմատութեամբ, լիագոյն ծրագիր մը կը մշակէր իր աշակերտներուն զարգացման համար։ Երկրորդ նկատելիքնիս է, որ Մեծոփեցին Տաթեւացիին աշակերտները եւ վարդապետները յիշելէն ետքը կաւելցնէ, եւ քահանայս բազումս աւելի քան զվաթսուն ոգի (ՄԵԾ. 51)։ Այդ բազմաթիւ քահանաներն անշուշտ ամուսնացեալ կղերին կը պատկանին, եւ փաստ կընձեռնեն մեզի հետեւցնելու, թէ եկեղեցական բարձր ուսումը կուսակրօն դասակարգին պահուած առանձնայատուկ իրաւունք մը չէր, այլ թէ կուսակրօն եւ ամուսնաւոր դասակարգերու հաւասարապէս կը տրուէր եկեղեցական պաշտօնէութենէ պահանջուած կրթութիւնը, եւ թէ աբեղայական վեղարին հետ հարկաւ կապուած չէր նկատուեր վարդապետական գաւազանը։ Տաթեւացին 1390-էն սկսելով Տաթեւի մէջ աշխատեցաւ տեւականապէս, ոչ ելեալ անտի (ՄԵԾ. 34) մինչեւ 1409, ինչպէս պէտք է հաշուենք հիմնուելով Հայոց 858 թուականին համեմատ (ՄԵԾ. 52), եւ ըստ այնմ ուղղելով շփոթմամբ 867 (ՄԵԾ. 34) կամ 868 (ՄԵԾ. 53) գրուած տեղերը։ Թէպէտեւ այդ միջոցին Լէնկթիմուրեան արշաւանքները մեծ տագնապներ հասուցին Հայաստանին, այլ համեմտաբար ազատ մնաց Սիւնեաց երկիրը, եւ Տաթեւացին կրցաւ իր գործը շարունակել։

« 1378. Ուղղափառ Վարդապետներ   |   1380. Ապրակունեցիի Մահը »
© Gratun.org