Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Կարապետ Ա. Կեղեցի

1388. Կարապետի Մահը

Գալով Կարապետ կաթողիկոսին, իրեն տրուած 12 տարիներ (ՍԱՄ. 172), 1392-էն հաշուելով (§ 1374), կու գան վերջանալ 1401-ին որ է ճիշդ Սիսին Ռամազանեանց ձեռք իյնալուն տարին, եւ երկու պարագաներ յարմար զուգադիպութեամբ կու գան իրարու յարակցիլ, այնպէս որ նոր տիրապետութիւնը յօժար կամ թէ բռնի ձեւով վերջ տրուած կըլլայ Կապետի կաթողիկոսութեան։ Կարապետի 1401-ին կաթողիկոս յիշուիլը (ՓԻՐ. 23), պատմութեանս կարգին կը համաձայնի, բայց 1411-ին ալ իր հայրապետութեան Հայոց տէր Կարապետի գրուիլը (ՓԻՐ. 39), ծանր դժուարութեանց տեղի կու տայ, քանի որ ստոյգ է թէ 1408-ին Յակոբ Գ. արդէն կաթողիկոսացած էր։ Դիւրին մեկնութիւններ են գրչագրի ընթերցուածը սխալուած կարծել, կամ հեռաւոր Սիւնիքի մէջ գրող Ծարեցի ընդօրինակողը Կիլիկիոյ գործերուն անտեղեակ ենթադրել, այլ ասոնք ոյժ ունին, երբոր հակառակը յայտնի փաստերով ու վկայութիւններով զօրացած կըլլայ։ Դավրիժեցին 1404-ին միւս տէր Կարապետ մը դնելով (ԴԱՎ. 336), զոր մենք հերքեցինք (§ 1375) բոլորովին իսկ չի յիշեր Կարապետի յաջորդ Յակոբին անունը, զոր շարունակողը կընդունի, բայց միայն ամս երկուս պաշտօնավարութիւնը կու տայ, այն ալ 1403 թուականէ սկսելով (ՍԱՄ. 172), որ է մերձաւորապէս Ռազմազանեանց տիրապետութեան տարին, եւ որ 1408-ին ոչ եւս Յակոբը, այլ Գրիգոր կաթողիկոս ընդունուած կըլլայ, որուն սկիզբը կը գնէ 1405-ին (ՍԱՄ. 172)։ Այս իրարու հակասող տեղեկութեանց խառնելով Մեծոփեցիին ընդհանուր կերպով գրածն ալ, թէ Կիլիկեցիք վերջին վեց կաթողիկոսներէն վեցին ալ դեղ մահու արբուցին (ԿՈՍ. 55), եւ Չամշեանի հարկաւ աղբիւրէ մը քաղածն ալ՝ թէ Յակոբ մատուցեալ առ այլազգի ամիրայն Կիլիկիոյ էառ զտէրութիւն աթոռոյն (ՉԱՄ. Գ. 455), կը կարծենք իրաւունք ունենալ, եթէ ամէնէն ալ անկախաբար, բայց եւ ամենուն ալ տարիներէն բաղադրուած կարծիք մը յայտնենք Կարապետի կաթողիկոսութեան վերջանալուն վրայ, որուն արդէն ինքնութեան վրայ ալ նոր կարծիք մը յայտնելու առիթը ունեցանք (§ 1375)։ Մեր տեսութեամբ Ռամազեանց 1404-ին Սիսին տիրելը, եւ Կարապետի այդ տիրապետութեան դէմ աշխատած ըլլալը պատճառ եղած են նոր տիրապետ Ռամազան ամիրային Կարապետին դէմ թշնամանալուն։ Իսկ Յակոբ ամիրային հաճութիւնն ու պաշտպանութիւնը ստանալով, աթոռին հետամուտ կըլլայ, եւ նպատակին կը հասնի, ոչ ընտրութեամբ, զի պարզապէս էառ զտէրութիւն աթոռոյն, որ է ըսել զօրութեամբ զայն ձեռք ձգեց, հակառակ ոմանց ի միաբանից իրեն դէմ ըլլալուն (ՉԱՄ. Գ. 455), որոնք հարկաւ Կարապետի կուսակիցներն են եղած։ Այս կերպով Սսոյ մէջ հակաթոռութեան գիրք մըն ալ կազմուած պիտի ըլլար, բայց անոր առիթ տրուած չէ Կարապետի դեղակուր սպանութեամբը։ Չենք կարծեր, որ Կարապետ պաշտօնէ իյնալով մինչեւ 1411 ապրած ըլլայ, զի 1409-ին Տաթեւացին ուղղակի Յակոբի կը դիմէր, ինչպէս պիտի տեսնենք, այլ սպանութիւնը գահազրկութեան կից քալած է։ Ըստ այսմ 1392-ին կաթողիկոսացած Կարապետը, 12 տարի ետքը, 1404-ին վերջերը թունաւորուած կը մեռնի եւ Յակոբ նոյն թուականին կաթողիկոսութեան տիրացած կըլլայ, ոչ օրինաւոր կերպով, այլ նոր տիրապետող ամիրային ահարկու ազդեցութեամբ ուսկից անբաժան պէտք է նկատել Յակոբէ տրուած համոզիչ ընծաները ու վճարումները։ Կարապետ անկանոն կերպով աթոռ բարձրացած, ապարդիւն կերպով պաշտօնի վրայ մնացած, անփառունակ կերպով ալ զայն կնքած կըլլայ, չկրնալով ինքն ալ յագեցուցիչ գոհունակութիւն մը ստանալ իր կաթողիկոսութենէն։

« 1387. Սսեցւոց Գաղթելը   |   1389. Թամար Մոկացի »
© Gratun.org