Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Կարապետ Ա. Կեղեցի

1393. Աղթամար և Երուսաղէմ

Ժամանակակից եղելութիւնները քաղելու, եւ Հայութեան զանազան հատուածներուն պատկանող դէպքերը զանց չընելու համար հետեւեալ տեղեկութիւններն ալ կը յաւելունք։ Աղթամարի մէջ Դաւիթ կաթողիկոս, Զաքարիայի եղբայրը (§ 1376), իշխանութիւնը վարած է արդիւնաւոր գործունէութեամբ, եւ օգտակարութեամբ, Շէյխ Ահմէտի հովանաւորութեան ներքեւ (§ 1382)։ Այդ միջոցին բաւական թուով վանքեր ալ ծաղկած են Աղթամարի սահմաններուն մէջ։ Սարի Ս. Գէորգի, Մեծոփայ Ս. Աստուածածնի եւ Ցիպնայ Ս. Ստեփանոսի վանքերէն զատ, որոնց վրայ խօսուեցաւ, պէտք է յիշել նաեւ Հիզանի Ս. Խաչ վանքը՝ Յովհաննէս Հռետորաբան վարդապետին ձեռքով, եւ Աղթամարայ Ս. Խաչ մայրավանքը՝ Զաքարիա Փիլիսոփայ վարդապետին ջանքերով։ Դաւիթ կաթողիկոսի կը վերագրուի նաեւ թեմական տուրքերուն մէջ կանոնաւորութիւն մտցնելը, իւրաքանչիւր գիւղի բնիկներուն եւ կարողութեան համեմատ (00. ԲԻԶ. 1195)։ Երուսաղէմի մէջ ալ նոր Հայ վանքեր կը հաստատուէին տնօրինական վայրերը, եւ Ս. Յակոբայ աթոռը կը պարտաւորուէր օտարներու ձեռնձգութեանց դէմ պաշտպանել իւր սրբավայրերը։ Սարգիս պատրիարք Գողգոթայի տիրապետութեան համար նոր հրովարտակ մը կը ստանայր 1393-ին Պետրոս եւ Վահրամ վարդապետներու աշխատութեամբ (ԱՍՏ. Ա. 216)։ Գահիրէի մզկիթին հրդեհը քրիստոնէից վերագրուելուն պատճառով, նոր հալածանքներ եւ սպանութիւններ տեղի ունենալէն զատ, ընդհանուր հրաման ալ տրուած էր, որ քրիստոնեայք չկարենան ձի եւ ջորի հեծնալ եւ ոչ պատուոյ փակեղ գործածել։ Բայց Մարտիրոս եպիսկոպոս միեւնոյն ժամանակ, 1399-ին կը յաջողէր պաշտպանութեան հրովարտակ հանել տալ Արաբացի հարկապահանջներուն դէմ, եւ երկրորդ մըն ալ 1402ին Մեսրոպ եպիսկոպոս կը հանէր ճառների գերեզմանատան անարգել կիրառութեան համար (ԱՍՏ. Ա. 217)։ Ուխտաւորներու կացութիւնը ճշդելու համար Սարգիս պատրիարք ընդհանուր կանոն մը հաստատել կու տար 1400-ին, թէ տարիէ աւելի Երուսաղէմ մնացողներ միայն պարտաւոր պիտի ըլլան գլխահարկ վճարել, եւ թէ Հայեր, Վրացիներ, Հապէշներ եւ Յոյներ հաւասարապէս ազատ պիտի ըլլան Ս. Գերեզմանի մուտքին համար յատուկ տուրք վճարելէ (ԱՍՏ. Ա. 219)։ Սարգիս պատրիարքի ժամանակը հարկ է վերջացնել 1412-ին (ԱՍՏ. Ա. 219), թէպէտ երկարաձգուած էր սովորաբար մինչեւ 1417 (ԲԱՌ. 47)։ Ինչպէս գործերէն կը տեսնուի, արդիւնաւոր միջոց մը եղած է Սարգիսի ժամանակը։

« 1392. Ստեփան և Միւսէֆիր   |   1394. Ունիթորներու Ընթացքը »
© Gratun.org