Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յակոբ Գ. Սսեցի

1397. Տաթեւացին Մեծոփ Կու Գայ

Վասպուրականցի վարդապետներուն Տաթեւ գալը պիտի դնենք 1406-ին վերջերը, Վարդան Հոգոցեցիին մեռնելէն քիչ ետքը, զի երկու ամ զանոնք մխիթարեաց Գրիգոր աստուածաշունչ գրովք (ՄԵԾ. 51), Տաթեւէ մեկնելէն առաջ որ տեղի ունեցաւ Հայոց 857-ին կամ 1408 տարւոյ վերջերը ձմեռնամուտին (ՓԻՐ. 29), եւ կրնար Հայոց 858 ալ ըսուիլ (ՄԵԾ. 52), որուն ամանորը կիյնար դեկտեմբեր 9-ին։ Իբր աստուածաշունչէ դասախօսութիւն՝ Մեծոփեցին կը յիշէ զչորեքտասան թուղթսն Պօղոսի առաքելոյն, իսկ սուրբ հարց գործերէն զԱռորս գիրս Աստուածաբանին Գրիգորի, որ է Նազիանցիին ճառերուն հաւաքածոյն, եւ կաւելցնէ թէ սկսաւ նաեւ ուսուցանել զգիրս արտաքին իմաստասիրացն։ Այդ յիշատակութիւններ կը ցուցնեն, թէ ժամանակին ընդունուած ոճն էր, որեւէ հեղինակաւոր գիրք մը ձեռք առնել, եւ անոր վրայ բացատրութիւններ տալ։ Այնպէս հիացած են նորեկ Վասպուրականցիները Տաթեւացիին առատահոս դասախօսութեանց վրայ, որ Մեծոփեցին կը գրէ թէ ապշեցոյց զամենեսին առաւել քան զիմաստունս Հելլենացւոց (ՄԵԾ. 51), աւելի բարձր գտած են վարդապետին բացատրութիւնները՝ քան փիլիսոփաներուն հեղինակութիւնները։ Գրիգոր Տաթեւի դասասաց ուսուցչապետ, կամ մեծ վարդապետն էր, իսկ սուրբ ուխտին առաջնորդն էր Առաքել արքեպիսկոպոս Սիւնեաց, քուերորդին մեծ վարժապետին, որովհետեւ Տաթեւի վանքը միանգամայն Սիւնեաց առաջնորդարան էր, եւ վանքն ալ արքեպիսկորոսին իշխանութեան ներքեւ էր։ Առաքելը աւելի քան Տաթեւացիի քրոջ, քեռիի որդի կը կարծենք, զի չենք կարծեր թէ Տաթեւացին հազիւ 44 տարեկան Ապրակունիքէ Տաթեւ փոխադրուեցաւ, արդէն արքեպիսկորոսութեան աստիճանին բարձրանալու տարիք ունեցող քրոջ որդի կարենայ ունենալ (§ 1367)։ Տաթեւացիին շուրջը կը գտնուէին իր 16 վարդապետներէն 13-ը, զորս արդէն յիշեցինք (§ 1379), իսկ վերջին երեքը Մատթէոս Ուխտեցի, Մկրտիչ Փայտակարանցի եւ Ստեփանոս Թաւրիզեցի յայլ տեղիս եղած կըսուին։ Անունով յիշուածներէն զատ, իրեն մօտ ունէր նա քահանայք բազումս աւելի քան զվաթսուն ոգի (ՄԵԾ. 51)։ Իսկ 12 նորեկները յիշեցինք արդէն Ապրակունեցիին աշակերտներուն վրայ խօսած ատեննիս (§ 1380)։ Երկու տարի տեւեց Տաթեւի մէջ վայելած հանգիստ կեանքերնին, վասն զի սկսան նեղուիլ ի հալածմանէ անօրինաց (ՄԵԾ. 52), եւ տեսան որ այլեւս ոչ գոյր հանդարտութիւն եւ ոչ հանգիստ քաղաղութեան վասն անօրինաց չարութեան։ Մեծոփեցին չի ճշդեր թէ ինչ հալածում եւ ինչ խռովութիւն սկսաւ Սիւնեաց կողմը, բայց կերեւի թէ Լէնկթիմուրի մահուանէ ետքը Թաթարներուն մէջ տեղի ունեցած՝ ներքին խռովութեանց կակնարկէ։ Տաթեւացին պահ մը մտածեց ամենեցուն գնալ յԵրուսաղէմ, եւ առանձնացեալ եւ զբաղմանց աշխարհիս դաս ասել (ՄԵԾ. 24), բայց հարկաւ դիւրութիւններ չունեցաւ, որ առեալ իր աշակերտութիւնները եկն ի գաւառն Արճիշոյ, արարեալ իւր բնակութիւն զաստուածահաճոյն ուխտն Մեծոփայ (ՄԵԾ. 52)։ Ինքն Տաթեւացին, որ իրեն խնդրող բանի մականունը կու տայ, 1408ին ի հրեշտակաբնակ վանքն Մեծոփայ եկած, եւ անդ ձմերեալ ըլլալը կը գրէ (ՓԻՐ. 29), որով տարուան վերջերը եւ ձմեռուան սկիզբները Տաթեւէ Մեծոփ անցած ըլլալը կը հետեւի։ Վանքին առաջնորդ էր Յովհաննէս Մեծոփեցի, որ աւարտելու մօտեցուցած էր փառաւոր տաճարին շինութիւնը (§ 1382)։ Նա փութաց Տաթեւացիին ընդունելութեան, եւ գնացեալ դէմ ընդ առաջ հոգեւոր ծնողին իւրոյ, եւ բերեալ յանապատն իւր հանգոյց զնա, (ՄԵԾ.59)։ Տաճարին շինուածն ալ աւարտելուն մեծապէս նաւակատիք կատարեց, Տաթեւացիին ներկայութեամբ։ Այն տեղ ժողովեցան մետասան վարդապետք, զորս յիշեցինք (§ 1381), եւ ութսուն կրօնաւորք, եւ Տաթեւացին պայծառացեալ լուսաւորեաց աստուածային վարդապետութեամբ զամենեսին (ՄԵԾ. 59), մեկնեաց դասիւ զաւետարանն Յովհաննու աւետարանչին, զգիրս նորայ նահատակին եւ զգիրդս գրչութեան վարդապետացն Գէորգայ Լամբրոնացւոց եւ Արիստակէսի (ՄԵԾ. 52), զորս Տաթեւացին ինքն ալ կը յիշէ ինքնագիր յիշատակարանին մէջ (ՓԻՐ. 29)։ Իսկ Յովհաննէս անճառելի ուրախութեամբ զուարճանահայր, եւ ի սպասու կայր պիտոյիցն պակասութեան (ՄԵԾ. 59), եւ կայր ի վերայ բազմութիւն եղբարցն եւ կերակրէր զամենեսեան հացիւ եւ հանդերձիւ (ՄԵԾ. 5)։

« 1396. Վասպուրական և Սիւնիք   |   1398. Աղթամարի Կապանքը »
© Gratun.org