Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յակոբ Գ. Սսեցի

1398. Աղթամարի Կապանքը

Տաթեւացին եւ իրեն հետեւորդները Սիւնիքէն եկած, հարկաւ հաշտ աչքով պիտի չդիտէին Աղթամարայ կաթողիկոսութեան դիրքը, եւ Մեծոփեցին ալ կը վկայէ, թէ ի սոյն ժամանակի ի խնդիր ելեւել վասն կապանաց Աղթամարայ, պէտք զգացին հետազօտել կապանքին ծագումն ու պարագաները։ Այս նպատակով պատրաստուած կերեւի Վասն Աղթամարայ, որ էին ի ներքոյ բանադրանաց գրուածը, սրբոյն Տաթեւացւոյն առաքելաշնորհ վարդապետի ասացեալ (ԿԱՆ. 170-173)։ Այս զննութիւններէն ետքը Տաթեւացին մեծահանդէս ժողով արարեալ արձակեաց զամենեսեան ի կապանաց հնոց կաթողիկոսացն մերոց (ՄԵԾ. 52)։ Իրողութիւնը կարժէր որ մանրամասնօրէն պատմուած ըլլար, այլ կերեւի թէ Մեծոփեցիին զգացումները չեն ներած իրեն. խորունկը մտնել այնպիսի եղելութեանց, որոնք շատ պատուաւոր պիտի չըլլային Աղթամարի աթոռին, որին ինքն ալ վիճակայիններէն էր, եւ որուն փառաւորութեան համար ալ մեծ փափաք ունէր, եւ մինչեւ վերջ ճիգեր ալ թափեց։ Աղթամարի հաւաքարանը չի յիշեր թէ Տաթեւացին Աղթամարով զբաղած եւ ժողով գումարած եւ զայն եկեղեցական կապանքն արձակած ըլլայ։ Աթոռին մէջ տեղի ունեցած շփոթութիւններն ալ հաւաքարանը Դաւիթ կաթողիկոսի մահուանէն, կամ 1423էն ետքը (§ 1376), այսինքն Տաթեւացիին մահուանէ ալ բաւական ետքը կը թողու։ Չամչեանի պատմութեամբ, որ անշուշտ աղբիւր մը ունեցած է, Աղթամարի աթոռին շփոթութիւնները Տաթեւացիին գալէն առաջ սկսած են, եւ Տաթեւացին շփոթութեանց վրայ հանելով, խնդիրը ձեռք առած եւ ժողովով լուծում տուած է։ Այս պատմութեանը համեմատ երկու պարագաներ կը ցուցուին իբրեւ շփոթութեանց պատճառներ։ Առաջինը կաթողիկոսէն դժգոհութիւն, երկրորդը աթոռներու բաժանումը ջնջելու միտում։ Դաւիթ ապիկար անձ մը եղած չէ եւ իր օրով աթոռին զարգացման ալ ջաներ եղած ըլլալը տեսանք (§ 1393)։ Առ առաւելն պէտք է անոր տարապարտ ճոխանալուն, կամ թերեւս բռնանալուն վերագրել դժգոհութեանց պատճառը, յիշելով մանաւանդ տուրքերու մասին կարգադրութիւնները (§ 1393)։ Աւելի հաւանական կը տեսնուի երկրորդ պարագայն, որուն կակնարկէ Մեծոփեցին ալ, պատմելով թէ Տաթեւացին անհնազանդ աթոռոյն Աղթամարայ վրայ ուշադրութիւն դարնելով, քարոզեաց դառնալ ի հնազանդութիւն (ՄԵԾ. 34)։ Սակայն նպատակը աւելի հեռաւոր կէտ մը կը դիտէր։ Կիլիկիոյ աթոռին անկումը ընդհանուր ազգին մտադրութիւնը կը հրաւիրէր, մանաւանդ Տաթեւեան աշակերտութեան աչքին, իբր եկեղեցւոյ վերանորոգութեան կենսական կէտ մը։ Պէտք էր հայրապետական աթոռը ազատել Կիլիկիոյ վարակեալ մթնոլորտէն, սակայն ցորչափ օրինաւոր յաջողութեան գիծը այն տեղ մնացած էր, դիւրին չէր այդ կէտը յանկարծ լուծել եւ անպատրաստ կերպով որոշման մը յանգիլ։ Աղթամարի աթոռն ալ բաւական ճոխութիւն ստացած էր, եւ Մեծ Հայոց կաթողիկոսութեան ձեւն առած էր, մինչ Կիլիկիոյ աթոռը Փոքր-Հայոց կաթողիկոսութեան անունով կը յիշուէր անդստին Մխիթարի օրէն (ՄՆՍ. ԻԵ. 1258). եւ այդ կոչումները Աղթամարին կարեւորութիւն կը բարձրացնէին։ Չմոռնանք յիշել, որ նոյն միջոցին Աղթամար նստող Զաքարիա եւ Դաւիթ կաթողիկոսները, աւելի կարժէին քան Սիս նստող Կարապետն ու Յակոբը։ Այդ ամէն պարագաներ հիմնական փոփոխութեան մը եւ կարեւոր բարենորոգութեան մը պէտք կը զգացնէին եկեղեցւոյն շահերով տոգորուած հոգիներուն։

« 1397. Տաթեւացին Մեծոփ Կու Գայ   |   1399. Աղթամարի Արձակումը »
© Gratun.org