Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յակոբ Գ. Սսեցի

1400. Տաթեւացին Կը Դառնայ

Յայտնի կը տեսնուի որ այդ մեծ շարժումը կատարուած է առանց Դաւիթ կաթողիկոսի համաձայնութեան, թէ ոչ անկման կաթողիկոսին որոշում տրուած չէր ըլլար։ Այս պատճառով Դաւիթ զինուեցաւ իր անձին եւ պաշտօնին պաշտպանութեան, ձեռք առաւ այն ամէն միջոցները, որոնք կրնային նպաստել, այսինքն է կաշառի եւ բռնութեան ոյժերը կողմնակիցները զօրացուց եւ աճեցուց, եւ տեղական իշխանութիւնը միջամտութեան հրաւիրեց, անոր կասկածները գրգռելով արեւմուտքի կողմէն եղած ոտնձգութեանց դէմ, եւ քաղաքական տեսակէտներ վերագրելով պարզ հոգեւորական գործողութեան մը։ Մեծոփեցին որոշ չի գրեր այդ պատճառով տեղի ունեցած անցուդարձը, սակայն իր կցկտուր ակնարկները յայտնի կը ցուցնեն, թէ Դաւիթ ուղղակի հալածանք հանեց Տաթեւացիին դէմ իբրեւ շփոթութեանց սկզբնապատճառի, եւ գործը այնչափ մղեց, որ Տաթեւացին պարտաւորեցաւ փախուստով ինքզինքը ազատել։ Արդէն Մեծոփէ մեկնիլը շատ չոր կերպով բացատրուած է, թէ ի միւս ամն ելեալ գնաց (ՄԵԾ. 34), եւ այդ խորհրդաւոր լռութիւնը աւելի կասկածաւոր կը դառնայ, երբ կը գրէ, թէ մեկնելէն առաջ՝ եկեալ աշակերտք նորա կացին ժամանակս ինչ անոր մօտը, եւ յետոյ ԳԱՂՏԱԳՈՂԻ ԱՌԵԱԼ ԳՆԱՑԻՆ ի գաւառն Արարտեան (ՄԵԾ. 53)։ Ոչ մի պարագայ չէր ստիպեր որ Տաթեւացիին աշակերտները յանկարծ գան եւ անոր շուրջը հաւաքուին, եթէ ծանր խնդիր մը յուզուած չըլլար, եւ ոչ ալ հարկ կըլլար Տաթեւացիին գաղտագողի մեկնիլ, եթէ վտանգ ձախողած էր, եւ Մեծոփեցին կը խղճէ իր վարդապետին աննպաստ բան մը գրել։ Աղթամարի կաթողիկոսը անհաճոյ քայլ մը առած էր, եւ Մեծոփեցին չուզեր զայն մեղադրել, վասնզի իր գրած ատենը Աղթամարի աթոռին հետ հաշտ էր, եւ իրարու գործակից էին Սսոյ աթոռին տեղափոխութեան համար։ Այդ մտածումներն են, որ պատմիչին կարգիլեն տեղնիտեղօք պատմել Աղթամարի կողմէն Տաթեւացիին դէմ յարուցուած հալածանքը, եւ մեծ վարդապետին փախուստի պարտաւորիլը։ Ինչ որ սակայն դիւրին է քաղել իրեն գրիչին ոճէն, եւ թերեւս յակամայից սպրդած պարագաներէն։ Այդ եղելութիւնները պէտք է զետեղել 1410 տարւոյ ընթացքին մէջ։ Մեծոփեցին կը գրէ, թէ Տաթեւացին ամ մի լման բնակեցաւ ի սուրբ ուխտն Մեծոփայ (ՄԵԾ. 34), սակայն մեք այդ լման տարին ոչ թէ պարզ բնակութեան, այլ որ նոյն է, ուսուցչական ժամանակին վրայ պիտի մեկնենք, քանի որ 1408-ին վերջերը եկած ըլլալը իր յիշատակարանէն կը ճշդուի (ՓԻՐ. 29), իսկ 1410-ին մեկնած ըլլալը Մեծոփեցին կը շեշտէ։ Իբրեւ ուղիղ պէտք է ընդունիլ այն կտորը, ուր Հայոց 858-էն տարի մը ետքը կը գնէ մեկնիլը (ՄԵԾ. 52), եւ ոչ թէ 868-էն ետքը (ՄԵԾ. 53), զի այդ հաշւով տասնը մէկ տարի մնացած կըլլար Մեծոփի մէջ։ Ստոյգ ալ հազիւ տարի մը աշխատած ըլլալու միջոց կը մնայ, եթէ հասնելէն ետքը պէտք եղած պատրաստութեանց, եւ մեկնելէն առաջ քաշուած ապրելու միջոցները հաշիւի առնենք։

« 1399. Աղթամարի Արձակումը   |   1401. Տաթեւացիին Մահը »
© Gratun.org