Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յակոբ Գ. Սսեցի

1402. Տաթեւացիին Արդիւնքը

Գրիգոր Տաթեւացի Հայ եկեղեցւոյ երանաշնորհ վարդապետներուն շարքին վերջինն է, փառաբանուած եւ տօնուած յատուկ յիշատակով, եւ գովուած Եռամեծ կոչմամբ, որ գրեթէ մակդիր անուն մը դարձած է։ Այդ արատասովոր փառքին բուն պատճառը հաստատուած է իր անխոնջ աշխատութեան վրայ, որով դէմ դրաւ ունիթորական հոսանքին եւ աղթարմայական վարակման, որոնք օգուտ քաղելով Հայ ազգին եւ Հայ եկեղեցւոյ անկած եւ տկարացած կացութենէն, կը յուսային զայն ընկլուզանել, եւ ազգային եկեղեցւոյ գոյութիւնը վտանգել։ Գրիգոր հետեւելով նոյն ուղիղ շաւիղին, զոր ուսած էր, իր արժանաւոր վարդապետէն Որոտնեցի Յովհաննէսէն, եւ իր կողմանէ աւելցնելով ինչ որ հանճար եւ սիրտ իրեն կը թելադրէին, ինքզինքը նուիրեց սոսկ ուսումնական ճիւղին, կամ պաշտօնական բառով՝ վարդապետական ընթացքին գրեց ու քարոզեց, սորվեցուց ու աւանդեց, եւ Տաթեւական աշակերտութեամբ տէր կանգնեցաւ հայադաւան ուղղափառութեան, եւ զայն ազատեց իր վտանգեալ վիճակէն։ Այդ անդուլ ջանքին եւ պայծառ արդիւնքին հանդէպ երախտագիտական պարտք մըն է, զոր կը կատարէ եկեղեցին անոր յիշատակը տօնելով որուն սկզբնաւորութեան թուականը ճշդուած չենք գտներ։ Եւս առաւել չենք իմանար թէ ինչու մեծպահքի ոչ-հանդիսական օրերուն մէջ գրուած է (ՏՕՆ. 45), որ իր մահուան տարեդարձին հետն ալ համեմատութիւն չունի (§ 1401)։ Նոր վերջացած գարուն սկիզբները, միաբանական նպատակի հետեւողութեամբ, պահ մը ընդհատած կը գտնենք անոր տօնը, եւ այս պարագային հետեւանքը եղած է՝ Յայսմաւուրքի վերջին տպագրութեան մէջ յիշատակին ալ զանց ըլլալը, ինչպէս Որոտնեցիի համար ալ յիշեցինք (§ 1366)։ Տաթեւացին անկասկած պէտք է դասել ժամանակին գիտնականներուն շարքը։ Հարցմանց գիրքը, թէ ոճով եւ թէ պարունակութեամբ համահաւասար կերպարան եւ արժէք ունի, միջին դարու հռչակել լատին աստուածաբաններուն, Թովմաս Ակուինացիի, Ալբերտոս Սուաբեցիի եւ Սկովտոս Երինացիի (Thomas Aquinateusis Albertus Suevieusis Scotus Erlgena) գործերուն հետ, հանգիտակշիռ առաւելութիւններով եւ համանման թերութիւններով։ Ասկէ կը հետեւցնենք թէ ոչ միայն լատիներէնի հմտութեամբ, այլ եւ Լատիններուն ընդունած ձեւերով ուզած է մաքառիլ անոնց դէմ։ Մինչեւ իսկ կրնանք աւելցնել, թէ Հարցմանք գիրքին մթին բացատրութիւններ կրնան լուսաբանուիլ Սկոլաստիկեաններուն լատիներէն դարձուածներուն համեմատութեամբ։ Իրաւ ներկայ դարուս մէջ հետեւելի չեն այլեւս Տաթեւացիին ձեւն ու ոճը, ինչպէս գործաելի չեն արեւմտեան Սկոլաստիկեան ոճերը, սակայն ժամանակին Լատիններուն դէմ իրենց զէնքերով մաքառելու հարկը ստիպած է Տաթեւացին, Հարցմանց գիրքին մէջ իւրացնել եւ Հայոց սեփականել տալ նաեւ այնպիսի վարդապետութիւններ, որոնք Լատիներէն առջեւ կը գրուէին, եւ թէպէտ Հայ եկեղեցւոյ սեփական չէին, բայց խնդիրի նիւթ եղող կէտերէն ալ դուրս կը մնային։ Կերեւի թէ Տաթեւացին ուզած է այնպէս իմն ցուցնել, թէ Հայ եկեղեցին թերի բան մը չունի՝ իր ընդհանուր վարդապետութեան մէջ։ Այսպէս են եկեղեցւոյ խորհուրդներուն եօթը թիւը, եւ վերջին օծումը (ՏԱԹ. 587), մեղքերու տեսակները եւ աստիճանները (ՏԱԹ. 555), Հաղորդութեան բացատրութիւնը (ՏԱԹ. 557), ազգաբանակ ճիւղահամարը (ՏԱԹ. 611), եւ այլ նմաններ։ Հարցմանց գիրքէն ետքը գլխաւոր գործն է Ամռան հատոր եւ Ձմռան հատոր անուններով երկուքի բաժնուած քարոզագիրքը, վարդապետական տեսութիւններով ճոխացած։ Ուրիշ գործերէն շատերը յիշեցինք պատմական կարգին, եւ զորս ցուցակագրած է Յայսմաւուրքը (ՅԱՅ. 533), եւ անոնցմէ հնար է այսօր ալ օգտուիլ, որչափ ալ ոճը ընտրել չըլլայ այլ եւս մեր գործնական կերպին։ Այդ գրուածներն են որ անմահացուցած են Տաթեւացիին անունը, եւ աւելի փառաւորած, քան եթէ հայրապետական աթոռ բարձրացած ըլլար։

« 1401. Տաթեւացիին Մահը   |   1403. Վարդապետական Աստիճաններ »
© Gratun.org