Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յակոբ Գ. Սսեցի

1406. Եուսուֆ և Իսքէնտէր

Քաղաքական պատահարները աչքէ վրիպեցուցինք, ազգային եւ եկեղեցական եղելութեանց հետ ներքին կապ չունենալուն։ Լէնկթիմուր 1402-ին Օսմանեանց սուլտան Պայազիտ Եըլտըրըմի վրայ տարած յաղթանակէն ետքը (§ 1385), եկն նախ ի վերայ տանն Վրաց գերել եւ կորուսանել զնոսա։ Անհնարին եղան հասուցած չարիքը եւ ահեղ կոտորածը, աւելի քան զվաթսուն հազար ոգի գերի վարեցին (ՄԵԾ. 66), մերկ եւ բոբիկ, քաղցած եւ ծարաւած, որոնց մէջ տկարներուն քար առեալ ջախջախէին զգլուխս, զի մի կենդանի մնասցեն, ինչպէս կը վկայէ Մեծոփեցին, թէ տեսաք աչօք մերովք եւ լուաք, բայց օգնել ոչ կարէաք (ՄԵԾ. 67)։ Լէնկթիմուրի այդ արշաւանքը վերջինն եղաւ դէպ Արեւմուտք միւս տարին 1404-ին պարտաւորեցաւ Չինաստան արշաւել, բայց չկրցաւ գլուխ հանել, զի ճամբան մեռաւ, Խոքանտ գաւառի Օթրար աւանը, 1405 փետրուար 18 ին, 71 տարեկան։ Լէնկթիմուր անգութ բռնաւորի տիպար մըն է արտաքնոց համար, իսկ իրեններէն աշխարհէն, ուսումնասէր, օրէնսգիր եւ արդարասէր վեհապետի համբաւը կը վայելէ (ՏԻՒ. 357)։ Իրեն յաջորդեց որդին Շահռուհ, զոր ոմանք կը նոյնացնեն Միրանշահի հետ (ՃՆՏ. 186), որ Պարսկաստանի իշխանապետ թողուած էր, եւ սա ալ այն տեղ իրեն յաջորդ նշանակեց Էօմէր որդին։ Անցողակի յիշենք թէ շատ շփոթ են Լէնկթիմուրի որդիներուն եւ թոռներուն անձերն ու անունները, որ միահամուռ 40-ը կանցնին։ Սոյն Էօմէրի համար կըսուի թէ դարձոյց բռնութեամբ յանհաւատութիւն Բուռթէլ Օրբելեանը եւ անոր եղբայր Սմբատը, Տաթեւացիին պաշտպանը (§ 1367), Տարսայիճ Եղեգեաց, Աղիտան Աղցից, եւ Սարղաթմիշ Մակուայ իշխանները, որոնք իբրեւ զճիռ մի ողկուղաց մնացեալ էին, եւ որ յետոյ զղջացան եւ եղեն ճռմարիտ հաւատացեալք (ՄԵԾ. 67)։ Գարա-Եուսուֆի Գարաքօյունլուն, որ իր երկրէն փախած էր (§ 1384), բայց ոչ իր խաւարագոյն բանտս ներքինս գրուած ինչպէս ոմանք կարծեցին (ՍԱՄ. 173), այլ ոչ կարաց գալ յաշխարհս մեր մինչեւ ց855 (ՄԵԾ. 49), որ է 1409 այսինքն է Լէնկթիմուրի մահուան յաջորդող տարին, երբ զօրացեալ Յուսուփն այն Ատրպատական մտաւ յաղթական, եւ արար խաղաղութիւն վերին կողմանց աշխարհիս Հայոց։ Իսկ յերկրորդ ամին, այսինքն է 1407-ին, նոր պատերազմ բացուեցաւ Լէնկթիմուրի թոռին Ապուպէքիրի եւ Յուսուփի միջեւ, եւ նորէն Յուսուփ զօրացաւ, Երզնկան, Մէրդինն ու Արզնին իրեն հպատակեցուց, Ամիդի վրայ ալ քալեց՝ որ Աքքօյունլուներուն կեդրոնն էր, բայց հպատակութիւննին ընդունելով հաշտութեամբ վերջացուց։ Աքքօյունլուներուն վեհապետն էր Օսման կամ Օթման, զոր յոյժ սիրող ազգիս Հայոց կանուանէ Մեծոփեցին, առանց գործ մը յիշելու (ՄԵԾ.72)։ Պաղտատի ամիրայ Ահմէտ, Յուսուփի բացակայութենէն օգտուելով Թաւրէզ գրաւեց, բայց Յուսուփ ետ դարձաւ, ոչ միայն Թաւրէզ, այլեւ Պաղտատն ալ առաւ, եւ Ահմէտ սպաննելով Սքանդար կամ Իսքէնտէր որդին այն տեղ նստեցուց, եւ ինքն դարձաւ հանգստանալ Բագրեւանդի Վաղարշակերտ քաղաքը, որ այժմեան Ալաշկերտը։ Պահ մը պատերազմի աղմուկը դադրեցաւ, եւ եղեւ ի նոյն ժամանակս խաղաղութիւն խնամօք Աստուծոյ, եւ մարդիկ ի շէնս բնակէին, թէպէտ հարկապահանջութիւն բազում էր, սակայն խաղաղութիւն առանց խռովութեան էր (ՄԵԾ.73)։ Այս միջոցը կը պատասխանէ Տաթեւացիին Վասպուրական գալուն, եւ Աղթամարի խիդիրը յուզելուն, եւ Դաւիթ Աղթամարցիին վերստին զօրանալուն, որուն պաշտպան կանգնած էր Գայաքօյունլուն Յուսուփ, միշտ կասկածօտ օտարներու միջամտութեանց մասին։ Մեծոփեցիին գրելը թէ ծաղկեալ էին եկեղեցիք, պէտք է պատշաճեցնենք Տաթեւացիին ձեռօք եղած բարեկարգութեանց։ Դաւիթ ալ հեռու չէր այդ գործունէութենէ, որչափ ալ Տաթեւացիին դէմ զինուած ըլլար աթոռական խնդիրին պատճառով։ Պատեհէն օգտուելով ուրացեալ Հայ իշխաններ վերեւ յիշուեցան, եկին ի հաւատս, եւ մինչեւ իսկ Տաճիկներէն գրաւուած վանքեր ու եկեղեցիներ՝ ետ տրուեցան (ՄԵԾ.73)։

« 1405. Կաթողիկոսին Մահը   |   1407. Իսահակ Յուսուփ »
© Gratun.org