Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Ը. Խանձողատ

1408. Պաշտօն և Ժամանակ

Ըսինք արդէն թէ Յակոբի սպանութեան թելադրող կամ գործադրող պէտք է նկատել այն անձը, որ այդ ոճիրէն կօգտուէր (§ 1405)։ Ասով ոչ միայն մատնանիշ ըրած կըլլանք Գրիգոր Ը. կաթողիկոսը, այլ եւ բացատրած կըլլանք անոր կաթողիկոսութեան հասնելու կերպը, այսինքն է սպանութեամբ աթոռը դատարակնել, եւ կաշառքով յաջողութիւնը ձեռք անցընել։ Այդ կերպը Չամչեան ալ կը շեշտէ (ՉԱՄ. Գ. 457), հարկաւ աղբիւրէ մը քաղելով։ Ասկէ կը հետեւի թէ Գրիգոր աթոռին ազդեցիկ եպիսկոպոսներէն էր, եւ արտաքին միջոցներով ճոխացած, բայց աւելի բան մը գիտցած չենք ըլլար իր նախընթացին վրայ։ Ծագումն ու ծննդավայրն ալ չեն յիշուած յիշատակարաններու մէջ, այլ իր կենդանութեան ժամանակէն գրուած է, թէ մականուն Խանձողատ կոչի (ՓԻՐ. 56), առանց պատճառը կամ բացատրութիւնը տալու։ Խանձի կամ կրակի իմաստ մը կայ բառին մէջ, այլ չենք գիտեր թէ ներգործաբար խանձող ու այրող պիտի իմանանք, թէ ոչ իր վատ գործերով խանձողած ու սեւցած մէկ մը։ Ասոր հետ մէկտեղ անհնար չէ որ արտաքին կամ պատահական պարագայէ մը յառաջ եկած մականուն ըլլայ։ Միայն ստոյգ է, որ Սիս նստող վերջին կաթողիկոսներուն մէջ ամէնէն աւելի վատթարը այդ Գրիգորը կը նկատուի, Գրիգոր նուիրական անունին անարգանք դառնալու չափ։ Աթոռի տիրանալուն թուականը 1411-ին պահելով (§ 1405), տեւողութիւնը խնդրոյ նիւթ է։ Ժամանակագիր մը ամս եօթն կը դնէ (ՍԱՄ. 172), որով կը հասնինք 1148-ին, ինչ որ կը համապատասխանէ Դավրիժեցիին ընդունած թուականին, թէ Հայոց 867 թուին, որ է 1418, զայս տէր Գրիգորս, որ մականուն Խանձողատ կոչի, աքսորեցին, (ԴԱՎ. 336)։ Թէեւ միեւնոյն 1418 թուին Գրիգոր կաթողիկոս կը յիշուի յիշատակարաններու մէջ (ՓԻՐ. 56), բայց այդ բնաւ նոյն տարին քաշուելուն չի հակառակիր։ Սակայն երկու տարի ետքն ալ, 1420-ին, ի կաթողիկոսութեան Հայկազեան սեռի տեառն Գրիգորի գրող յիշատակարան ալ կայ (ՓԻՐ. 62), որ կը թելադրէ 1418-էն ետքը թողուլ Գրիգորի կաթողիկոսութեան վերջը։ Միւս կողմէն բոլորովին անոր հակառակ կը ցուցնեն ուրիշ յիշատակարաններ, որոնք ոչ միայն 1418-ին (ՓԻՐ. 57), այլ եւ 1416-ին ի հայրապետութեան տեառն Պօղոսի կը գրեն (ՓԻՐ. 48)։ Ընդհանուր կանոն է, այդպիսի տարաձայնութեանց մէջ միակ բացառութիւնները նկատի չառնել, եւ տառերու փոխանակուելուն կամ գրողներու սխալներուն վերագրել տարբերութիւնները։ Այդ տեսակէտէն նայելով, 1416-ին Պօղոսի կաթողիկոսութիւնը նշանակուելուն մէջ՝ հայկական թուականին Ե. եւ Է. թուատառերու շփոթը դիւրաւ կենթադրուի, եւ ՊԿԵ. թուատառը ՊԿԷ. կարդալով 1418 թուականը կարդարանայ։ Իսկ Գրիգորի մինչեւ 1420 կաթողիկոս յիշուիլը, կրնայ հեռաբնակ Հիզանցի գրողին Կիլիկիոյ գործերէն տեղեկութիւն չունենալուն վերագրուիլ։ Այդ դիտողութիւններու վրայ հիմնելով, եւ Գրիգորի կաթողիկոսութեան 1418-ին վերջանալուն մասին՝ զանազան աղբիւրներէ համաձայն վկայութիւնները տեսնելով, մենք ալ կը համաձայնինք պահել նոյն թուականը, եւ Գրիգորի եօթնամեայ պաշտօնավարութեան տեւողութիւնը։

« 1407. Իսահակ Յուսուփ   |   1409. Կիլիկեցւոց Զեղծումները »
© Gratun.org