Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Ը. Խանձողատ

1410. Խանձողատ Գահընկէց

Արեւելեայք կորոշեն, իբրեւ մեծ ձեռնարկին նախաքայլ, պատուիրակ մը ղրկել Սիս, քննիչի եւ այցելուի եւ բարեկարգիչի պաշտօնով, որ տեղւոյն վրայ կացութիւնը ուսումնասիրէ եւ գործը պատրաստէ, եւ այդ պաշտօնը կը յանձնուի Երուսաղէմի պատրիարք Պօղոս արքեպիսկոպոսին, որ Սարգիս պատրիարքի յաջորդած էր (§ 1393)։ Պօղոս ծնած էր Այրարատայ Գառնի քաղաքը, ինչպէս յայտնապէս կը վկայէ Դաւիթ Գառնեցի յիշատակագիրը, Հաւուցթառի վանքին համար ընդօրինակուած երկու մաշտոցներու մէջ (ԹՈՐ. Ա. 233. Բ. 339)։ Ասկէ կը հետեւի թէ Արեւելեաններուն խումբէն էր Պօղոս եւ Տաթեւի աշակերտութենէն, եւ Երուսաղէմի միաբանելով մինչեւ պատրիարքութիւն բարձրացած։ Հետեւաբար Պօղոս, թէ՛ իր ուղղութեամբ եւ թէ տեղական պարագաներու հմուտ եւ փորձառու ըլլալով՝ յարմարագոյն անձն է դիտուած պաշտօնը կատարելու։ Իրեն պատրիարքութեան սկիզբը թէպէտ 1417-ին կը կարծուէր (ԲԱՌ. 47), սակայն մուրհակներու վկայութեամբ 1413-ին արդէն պատրիարք կը նշանակուի (ԱՍՏ. Ա. 219), եւ Երուսաղէմի համար ալ օգտակար ըրած էր իր պաշտօնը (§ 1393)։ Կիլիկիա անցնելուն թուականն ալ ճշդուած չէ, յիշատակարան մը, պատրիարքութենէն յետ սուղ ինչ աւուրց կը գրէ (ԱՍՏ. Ա. 220), ուրիշ տեղ միայն ամս երկուս պատրիարքութիւն վարած կըսուի (ԲԱՌ. 47), ուրիշ մըն ալ մինչեւ 1418 կը յետաձգէ Սիս երթալը (ՉԱՄ. Գ. 458)։ Տարբերութիւնները բաղդատելէ ետքը հաւանական կը գտնենք 1417-ին դնել Պօղոսի Սիս երթալը, Խանձողատին անկումէն տարի մը առաջ։ Այս տեղ ալ նորէն մեզի կը պակսին պատմական յիշատակներ, սակայն գործին՝ Խանձողատի գահընկէցութեամբ եւ աքսորով վերջանալը, յայտնապէս կը ցուցնէ, թէ Պօղոս կրցած է մեջ տեղ հանել անոր զեղծումները, եւ յաջողած է անկէ բաժնել ու հեռացնել, իր գործակիցները ու շահակիցները, եղանակ ալ գտած է տեղւոյն ամիրային իրեն գրաւել։ Քննչութեան արդիւնքը այն եղաւ, որ Պօղոս՝ զեղծարար Գրիգորը տապալեց, ինքն զօրացաւ, եւ նկուն արար զայն ի ձեռն այլազգի Ամիրային Կիլիկեցւոց (ՉԱՄ. Գ. 457)։ Գրիգորի գահընկէցութեան հետ յիշուած է եւս թէ աքսորեցին (ԴԱՎ. 336), ինչ որ քաղաքական իշխանութեան գործակցութիւնը կը ցուցնէ, առանց իմացնելու թէ ինչպէս եւ ուր։ Գուցէ բանտարկութիւն ալ յաջորդեց աթոռէն վտարումին։ Աւելի ցաւալի է ինչ որ ասի ի գաւազանագիրս ինչ, թէ նաեւ հոգւով սպանին զնա (ՉԱՄ. Գ. 457)։ Այդ բացատրութիւնը մերիններուն գրիչին ներքեւ ուրացութեան իմաստն ունի, եւ անմիջապէս միտք կը բերէ, թէ ամիրային ձեռքէն եւ անոր բռնութիւններէն եւ բռնադատութիւններէն ազատելու համար հաւատափոխութեան յանձնառու եղած ըլլայ, ինչ որ հայրապետական աթոռին պատուոյն համար՝ չէինք ուզեր, որ ստոյգ ըլլար։ Բայց թէ անկէ ետքը ինչ ըրաւ, ինչչափ ապրեցաւ, եւ ինչ կացութեան մէջ մեռաւ, մթութեան մէջ կը մնան մեզի համար։

« 1409. Կիլիկեցւոց Զեղծումները   |   1411. Կանոնական Տեսութիւն »
© Gratun.org