Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Ը. Խանձողատ

1412. Քաղաքական Կացութիւն

Քաղաքական տեսակէտէն ալ ալեկոծ միջոց մըն է Խանձողատի ժամանակը։ Ախլցխա քաղաքի մէջ, որ Վրաց թագաւորութեան ներքեւ էր, հետզհետէ շատցած էին Պարսիկներ, զի յիմար իշխանն՝ որդի Արտբուզին Իւանէի, բարձրացուցեալ էր զնոսա, մինչեւ իսկ քրիստոնէից նախանձը շարժել։ Վրացի եւ Հայ երիտասարդաց մը օր մը խոզի ոսկրներ կը նետէ անոնց մզկիթը, որուն վրայ Պարսիկներ վրէժխնդիր ըլլալու համար Գարա-Եուսուֆի հրաւէր կընեն եւ քաղաքը անոր կը մատնեն, եւ կատաղի եւ անողորմ կոտորածի կենթարկեն։ Ոչ միայն իբրեւ զգառն անմեղ զենուին ի վեր քան զհամար եւ զթիւ մտաց մարդկան, այլ եւ գերի առեալ զկին եւ զտղայ, զկարգաւոր եւ զաշխարհական (ՄԵԾ. 77), ծանր փրկանքներով ազատութիւն կու տային, որով կամաւորապէս կը թալնուէին քրիստոնեաներ, կանայք զզարդարանս իւրեանց կողոպտէին, եւ ում ոչխարիկ եւ ում տաւարին կայր՝ տային եւ գնէին։ Եուսուֆի կատարած Ախլցխայի կոտորածին թուական նշանակուած է 1416 տարին, ուսկից ետքը դէպ Ասորիք ալ կարշաւէր, բայց կերթար խրոխտ իբրեւ աղուէս, եւ կը դառնար իբրեւ ջղջկան տկար (ՄԵԾ. 78)։ Օսման Աքքօյունլու առիթէն օգտուեցաւ մինչեւ Երզնկա արշաւել 1417-ին, երբ Լէնկթիմուր որդին Շահռուհն ալ Թաւրէզի վրայ կը քալէր, այլ հիւանդացեալ սաստկացաւ բռնաւորն այն Յուսուփ, որ է Գարաքօյունլու Գարա-Եուսուֆը, իր բանակն ցրուեցաւ եւ մէկ մասը եկաւ ձմերել ի լալի եւ ողորմելի աշխարհն Քաջբերունեաց (ՄԵԾ. 79)։ Իսկ Թաթարներ սփռուեցան ամէն կողմեր, մինչեւ որ Իսքէնտէր Պաղտատէ եկաւ (§ 1406), իր Գարաքօյունլուները հաւաքեց, եւ եղբօրը Ասպահանին հետ նոր պատերազմի պատրաստուեցաւ, յաջող յարձակում մըն ալ կատարուեց (ՄԵԾ. 80), բայց ոչ վերջնական յաղթութեամբ։ Շահռուհ նորէն խմբուեցաւ եւ ուղտերն ու անասունները առջեւէն քշելով, եւ կախարդական արհեստներու ալ դիմելով, կրցաւ Թիւրքմէնները շփոթել եւ ջարդել, եւ Իսքէնտէր ու Ասպահան մինչեւ Մերգին եւ Մուսուլ փախան 1421-ին (ՄԵԾ. 81), բայց Շահռուհի ետ դառնալուն վրայ, կրցաւ Իսքէնտէր նորէն գալ եւ Թաւրէզի մէջ թագաւորել 1422-ին (ՄԵԾ. 83)։ Տարբեր չէր Փոքր-Ասիոյ ալ կացութիւնը, ուր Եգիպտացիք, Գարամանեցիք եւ Օսմանցիք իրարու հետ կը մաքառէին աշխարհակալութիւննին ընդարձակել։ Կիլիկիա էր երեքին սահմանակցութեան երկիրը, եւ Տարսոն քաղաքը իբրեւ կարեւոր կեդրոն, ձեռքէ ձեռք կանցնէր փոխադարձ յաղթութիւններով։ Մէհէմմէտ Չէլէպի, Օսմանեանց սուլտան Պայազիտ Եըլտըրըմի որդին ու յաջորդը (§ 1385), նախ առաւ Տարսոնը Ռամազանեաց ձեռքէն 1415-ին, բայց երեք տարիէն Եգիպտացիք գրաւեցին 1418-ին, միւս տարին 1419-ին Գարամանեցիք զօրացան, սակայն նորէն եկան Եգիպտացիք 1420-ին եւ Գարամանեցիները հալածեցին (ՍԻՍ. 560)։ Սիսի անունը չի յիշուիր այդ պատերազմներուն մէջ, ուր կը շարունակէր Ռամազանեանց իշխանապետութիւնը (§ 1387) ամբողջ Խանձողատի ժամանակը, եւ յաջորդին ալ առաջին տարիները։

« 1411. Կանոնական Տեսութիւն   |   1413.Պաշտօնն ու Ձեռնարկը »
© Gratun.org