Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Պօղոս Բ. Գառնեցի

1414. Շինութիւնք և Կանոնք

Պօղոսի կաթողիկոսութեան թուականը 1418-ին նշանակեցինք արդէն, եւ մէկէ աւելի են յիշատակարաններ որ այն 1418 տարին կը նշանակեն ի կաթողիկոսութեան մեր աթոռոյն տէր Պօղոսի (ՓԻՐ. 56), կամ ի հայրապետութեան տեառն Պօղոսի (ՓԻՐ. 57), որ այս մասին երկբայութեան տեղի չի մնար։ Իսկ տեւողութեան մասին մինչեւ 1428 տարին յիշատակարաններ կը գտնենք, որք ի հայրապետութեան տեառն Պօղոսի գրուած են (ՓԻՐ. 89)։ Իսկ Դավրիժեցին Պօղոսի յաջորդը կը դնէ 1430-ին (ԴԱՎ. 336), եւ անոր վրայ հիմնուելով Պօղոսի կաթողիկոսութիւնը 12 տարի ընդունուած է ընդհանրապէս, նոյնպէս կը պահենք մենք ալ։ Հետեւաբար իբրեւ պարզ թիւրիմացութիւն կամ սխալանք պէտք է նկատել ժամանակագիրի մը նշանակած ամս երկուս տեւողութիւնը, եւ այն ալ 1412-էն 1414 (ՍԱՄ. 173), որ ամէն յիշատակարաններու ալ անհամաձայն կու գայ։ Մնայուն արձանագրութիւն մըն ալ 1423 թուականով Սուրբ Աննա հայրապետանիստ վանքին ճակատը ծախիւք Պօղոս կաթողիկոսի շինուած ըլլալը կը վկայէ (ՍԻՍ. 541)։ Պօղոս հազիւ թէ կաթողիկոսական աթոռ բարձրացած, ձեռնարկեց զարդարել զվանս իւր, այսինքն է աթոռանիստը, ժամատեղօք եւ գեղեցիկ կարգօք եւ սահմանիւք, զոր տեսեալ էր յԱրեւելս, եւ հայրենի ժառանգութիւն իւր, որով յայտնապէս կը վկայուի Տաթեւեան աշակերտութենէ եղած, եւ Տաթեւեան ուղղութեան հետեւող ըլլալը։ Որպէսի կարենար իր գեղեցիկ նպատակը իրագործել, փութաց բերել յԱրեւելից քերթողածաղիկ փիլիսոփայս եւ անձինս ճգնազգեացս, աբեղայս եւ կրօնաւորս, անշուշտ եւ վարդապետս։ Սիսի մէջ օրինաւոր հայրապետանոց իսկ չէր գտած, զի ոչ գոյր վանքն եւ տեղի հանգստեան կաթողիկոսին, եւ ոչ ունէին կաթողիկոսքն տունս եւ սեղանս հասարակաց, եւ այս պատճառով պարտաւորուեցաւ ի հիմանց կանգնել հայրապետանոց մը գեղեցկակամար յօրինուածովք, ի տեղի ինչ պատուական եւ վայելուչ, որ Սուրբ Աննա կոչիւր, զարդարեալ ամուր շինուածով, վիմօք եւ աշտարակօք, որուն մէջ նաեւ սահմանեաց հասարակաց միաբան եղբարց (ՍԻՍ. 541)։ Այդ համառօտ տեղեկութիւններն ալ բաւեն իմանալու թէ ինչ յետին քայքայման հասեր էր Սսոյ աթոռը Պօղոսի նախորդներուն ձեռքը, եւ թէ ինչ եղաւ Պօղոսի գործունէութեան հոգին Սիսի մէջ։ Որչափ ալ Սսոյ միաբան եպիսկոպոսներ եւ վարդապետներ յօժարեցան կամ հարկադրուեցան Պօղոսի կաթողիկոսութիւնը ընդունիլ, սակայն ի հարկէ հաշտ աչօք պիտի չտեսնէին, իրենց ուղղութեան հակառակ ընթացք մը, իրենց զեղծումներուն դէմ բացուած պայքարը, եւ զիրենք կարգի ու կանոնի լուծին տակ մտցնելու ճիգերը, եւս առաւել պիտի չախորժէին Արեւելքէ եկող վարդապետներու եւ աբեղաներու՝ աթոռին տիրանալուն։ Միւս կողմէն Արեւելեայք, տեսնելով Պօղոսի ստացած դիրքը, եւ հայրապետանոցը իրենց ուզած ձեւին վերածելու համար ձեռնարկը, նոյն իսկ իրենց գործակցութեան դիմելը, մտադիր կը յետաձգէին աթոռի տեղափոխութեան դժուարին ձեւը, եւ առ այժմ կաթողիկոսին կօգնէին եւ կը գործակցէին իր գտնուած տեղը վերանորոգել անկեալ աթոռը։ Այդ միջոցներուն Պօղոս ուզած էր անգամ մըն ալ Երուսաղէմ այցելել Մատթէոս վարդապետի հետ, թերեւս այն տեղի գործերը կարգադրելով փակելու, եւ Կիլիկիոյ պէտք եղած անձերն ու միջոցները բերելու համար։ Սակայն Սսոյ աթոռին համար 1419-ին գրել տուած ճառընտիրին (ԱՍՏ. Ա. 220), եւ 1422-ին գրել տուած Յայսմաւուրքին ու Տարեգիրին (ՍԻՍ. 541), թուականները, հարկ դէմը կանգնողները եւ մրցումի ելլողները հալածելով եւ հարուածելով։ Գրիգոր ընդհակառակն շինարար եւ բարեկարգական գործերու մտադրութիւն դարձուցած է, որչափ որ չէր պասուէր թուրքով ու ղաբալով պաշտօնի հասնողէ մը (ՍԱՄ. 173)։ Դավրիժեցին կը վկայէ թէ նորոգումն արարեալ է Սուրբ Էջմիածնի (ԴԱՎ. 336), եւ Երեւանցին, որ հին յիշատակներու խղճամիտ պրպտող մը եղած է, չի վարանիր յայտարարել, թէ Գիրիգոր կաթողիկոս այս Մակուցի ունի զաշխատանս ի սուրբ աթոռոջս, քանզի նախապէս առ նորոգեաց զշինուածս սրբոյ աթոռոյս ի ներքուստ եւ արտաքուստ, զմլքատու գեղօրայս առնելով հաստատուն դիվանական եւ դատաւորական գրովք տաճկականօք, որք ահա կամ արդէն (ՋԱՄ. 19)։ Ասոնք մին միւսէն օգտակար ձեռնարկներ են. Էջմիածնի խաթարեալ վանքը նորոգել, եւ անոր կալուածները օրինական կալուածագիրներով ապահովել, որոնք հիմ եղած են Մայր Աթոռին հետզհետէ կազդուրման եւ զարգացման։

« 1413.Պաշտօնն ու Ձեռնարկը   |   1415. Սիսէն Նոր Գաղութ »
© Gratun.org