Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Պօղոս Բ. Գառնեցի

1415. Սիսէն Նոր Գաղութ

Ուրիշ պարագայ մըն ալ, զոր կը քաղենք, կրնայ մեր տեսութեամբ ուղեւորութեան պատճառն ու ժամանակը մեկնել։ Յիշած ենք արդէն թէ Կոստանդին մը, Լեւոնի հեռանալէն ետքը թագաւորի անուն ստանձնելով դիրք մը կազմած էր Կիլիկիոյ մէջ, 1376 տարիէ սկսելով (§ 1349)։ Պատմած ենք եւս, թէ 1404՚ին Ռամազանեանց տիրապետութեան սկիզբը բազմաթիւ գաղթականութիւն մը Սիսէ մեկնած էր, իրեն գլուխ ունենալով Կարապետ մը, որ կոչուած է թոռն Կոստանդին թագաւորի (§ 1381)։ Արդ սոյն այս Կոստանդինի վերջին անգամ Կիլիկիայէ հեռանալուն յիշատակութիւնն է, որ խնդիրին լոյս կը սփռէ։ Ժամանակագիր մը 1424 տարւոյն ներքեւ կը գրէ, թէ թագաւորն ի Կիպրոս անցաւ, եւ ընդ նմին բազում իշխանք, իւրաքանչիւր տոհմականօքն հանդերձ։ Նոյն տեղ թագաւորն ալ մատնանշուած է, թագաւորեաց Կոստանդին 48 ամ բացատրութեամբ։ Նշանակալից է, մանաւանդ որ նոյն ժամանակագիրին խօսքով, այն՝ որ վերջ տայ թագաւորութեան Կիլիկեցւոց, Լեւոն չէ, այլայս Կոստանդինն է։ Կ՚ըսէ եւս թէ Կիլիկեցւոց թագաւորութիւնը Լեւոն մեծէն սկսելով 226 տարի տեւեց, եւ իրօք այդչափ տարիներ անցած կ՚ըլլան 1199՚էն (1063) մինչեւ 1424 (ՍԻՍ. 543)։ Այդ ժամանակագրութիւնը երկու տարիներու տարբերութիւն մը կու տայ, բայց այն ալ կրնայ լրացուիլ ուրիշ յիշատակարանէ մը, որ 1426՚ին գրելով, ի թագաւորութեան Հայոց Կոստանդեայ կը նշանակէ (ԹՈՐ. Բ. 425)։ Այս թուականին տեղի ունեցած արտաքին մեծ եղելութիւնն ալ Եգիպտացւոց Սիսի վրայ յարձակումն է, Մուզէֆէր սուլտանին հրամանատարութեամբ, որուն ոչ կարացին զդէմ ունել Ռամազանեաններ եւ Հայեր, եւ ստիպուեցան տեղի տալ, եւ 30,000 տուն անցան յայնկոյս ծովու, անոնց հետ նաեւ թագաւորն ի Կիպրոս անցաւ։ Եգիպտացւոց սուլտանը 1422՚էն սկսելով Պուրսպէյ Աշրաֆ էր, եւ ոչ Մուզէֆէր, բայց հրամանատարը կրնայ սուլտանի ազգականներէն մէկը եղած ըլլալ, եթէ ժամանակագիրը անունը տալուն մէջ սխալած ալ ըսել չուզենք։ Արդ այս պարագայն, որ Հայոց պետը եւ բազմաթիւ գաղթականութիւն մը քաղաքը կը թողուր, շատ յարմար կու գայ Պօղոս կաթողիկոսին ալ հեռանալուն, եւ պահ մը Երուսաղէմ քաշուելուն, որ Եգիպտացւոց սուլտանութեան ներքեւ էր։ Գուցէ անկէ Եգիպտոս ալ անցած է։ Ուղեւորութեանց թուականը 1424՚ի եւ 1426՚ի մէջտեղերը պէտք է դնե, յարձակումը եւ գաղթականութիւնը եւ քաղաքին յանձնուիլը, Պօղոսի Երուսաղէմ երթալուն եւ Սիս դառնալուն հետ կապակցեալ եղելութիւն մը նկատելով։ Պօղոսի Սսոյ մէջ պաշտօնավարութիւնը ուրիշ պարագաներ չներկայեր, եւ Կիլիկիոյ հանդարտ մնացած ըլլալը կը ցուցնէ։

« 1414. Շինութիւնք և Կանոնք   |   1416. Իսկէնտէրի Արշաւանքները »
© Gratun.org