Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Պօղոս Բ. Գառնեցի

1416. Իսկէնտէրի Արշաւանքները

Իսկ Հայաստանի վիճակը շատ փոթորկալից եւ աղետալից էր, Գարագօյունլու Իսկէնտէրի երեսէն, որ 1422՚ին հօրը Եուսուֆի իշխանութինը վերանորոգած էր Թաւրէզի մէջ (§ 1412), եւ պատուհաս մը եղաւ երկրին, վասն զի որքան նա կենդանի էր ի վերայ երկրի, ամենայն երկիր ի վրդովման կայր եւ ի խռովութեան (ՄԵԾ. 108)։ Հազիւ թէ Թաւրիզ հաստատուած էր, որ Խլաթի կողմը յարձակեցաւ, եւ անգութ կոտորածներ ըրաւ Ծղակ եւ Աղուանք բերդերու մէջ։ Սիւնեաց կողմերն ալ ասպատակեց, եւ յայնմ օրէ ի հետ ի լաց եւ ի սուգ նստաւ ամենայն ազգս Հայոց (ՄԵԾ. 83)։ Միւս տարին 1423'ին Բաղէշը աւերեց, եւ Վանը պաշարեց, եւ չորս ամիս շուրջը նստելով ոչ կարաց առնուլ, թէպէտեւ քաղաքին մէջ շատեր մեռան ի սովոյ եւ ի ջրոյ։ Թաւրէզ դառնալէն ետքը ի նոյն ամին լռեաց, 1424՚ը հանդարտ անցուց, սակայն 1425՚ին նորէն Վանի վրայ եկաւ եւ առաւ, Աղթամարն ալ գրաւեց, եւ այնչափ կոտորած ու աւեր ըրաւ, որ պատմիչը անհնար կը համարի ընդ թիւ արկանել զմեռեալսն եւ զողբումն (ՄԵԾ. 84)։ Ասպատակը կրկնուեցաւ 1426'ին Արծկէի կողմերը, եւ տարածուեցաւ մինչեւ Որմի։ Սուլտանիոյ առումն ալ 4 ամիս տեւեց (ՄԵԾ. 86), միշտ միեւնոյն անգթութեամբ։ Թաթարաց մեծ խաները գերիշխանութեան իրաւունք մը կը վերագրէին իրենց Արեւելքի միւս իշխաններուն վրայ, ՚ահռուհ ալ ուզեց զսպել Իսկէնտէրի յախուռն արշաւանքները, եւ 1427'ին անթիւ անհամար զօրօք եկաւ ի վերայ յիմար եւ անղգայ եւ անհնազանդ եւ հպարտ եւ գոռոզ բռնաւորին Սքանդարին (ՄԵԾ. 86), որ պարտաւորուեցաւ փախուստով ազատիլ։ ՚ահռուհ ալ իր կողմէն երկիրը աւրելով եւ աւարելով վրէժ լուծեց Իսքէնտէրէ, եւ ձմեռը վրայ հասնելուն Ղարաբաղի դաշտը քաշուեցաւ, որ է հին Մուղանը, եւ անդ անցոյց զդառնաշունչ աւուրս ձմերայնոյ (ՄԵԾ. 87)։ Իսկ Իսքէնտէրի ցրուած գունդերը՝ Վասպուրականը, եւ մանաւանդ Քաջբերունեաց գաւառը կողոպտեցին եւ աւերեցին, ի վերուստ ձիւն էր եւ տեղատարափ, եւ ի ներքուստ դառնութիւն անօրինաց։ Վանայ ծովակին կղզիները փախստականներով խռնուեցան, ինքն Մեծոփեցին ալ Լիմ ապաստանողներուն մէջ էր, ուր եւ ոչ նստելոյ եւ յառնելոյ տեղի գտաւ, թէպէտ սիրալիր ընդունելութիւն տեսաւ առաջնորդ Յովհաննէս վարդապետէն, եւ Ամիւկի իշխան Հաճիբէկը բրածեծ բռնադատութեամբ, մէկ գիշերուան մէջ 40,000, բայց իրօք 100,000 դահեկանի ոսկի եւ արծաթ կը կորզէր փախստականներէն (ՄԵԾ. 88)։ Այդ ազէտը տեղի ունեցած է 1428 Վարագայ պահոց մէջ, որուն տօնը այն տարի կ՚իյնար սեպտեմբեր 26՚ին։ Օսման Աքքօյունլուն պատեհէն կ՚օգտուէր Գարաքօյունլուներուն վրայ յարձակելու, եւ հալածելու, որով զաւուրս ձմերայնոյն ամիսս երեք, սակաւ մի հանգիստ կը լինէր երկրին, սակայն 1429 գարնան Իսքէնտէր կը դառնայր եւ Արծկէ կը պաշարէր, բայց հազիւ սակաւ աւուրս նստած էր անդէն, որ իրեն վրայ կու գար Ջոնկայ, ՚ահռուհի որդին, բայց չէր յաջողեր, վասն զի Իսքէնտէրի զօրեղ Թաթարի մը հետ մենամարտը յօգուտ Իսքէնտէրի վերջանալուն, Թաթարներ ետ կը քաշուէին, եւ Իսքէնտէր Բասէն կ՚արշաւէր (ՄԵԾ. 90)։ Երկրին Հայերը շփոթած ու վարանած, ի ծերպս եւ ի ծակս վիմաց փախուցեալք կային (ՄԵԾ. 91), այսու հանդերձ անթիւ եւ անհամար էին Խորասան տարուած գերիները։ Մինչւ յաջորդ 1430 տարւոյ Պենտեկոստէն, այսինքն յունիս 4, Թաթարներու ասպատակը կը շարունակէր, եւ անոնց մեկնելէ ետքը Խաչի տօնին օրը, սեպտեմբեր 17՚ին, Իսքէնտէր նորէն Արծկէն կը պաշարէր, բայց այս անգամ քրիստոնէից գլխաւորներէն Արծկէի տանուտէր Մուրատ, եւ Արճէշի տանուտէրներ Յովհաննէս Փոքոյ եւ Գորգի Աղոյ, քաղաքին այլազգիներէն գաղտնի բանակցութեան մտան եւ անձնատուր եղան, եւ վնաս չկրեցին (ՄԵԾ. 93)։ Այս եօթն ամք են որ ի ներքոյ դառն պատուհասի կամք, կ՚ըսէ Մեծոփեցին, 1422'է աստին եղած աղէտներուն ակնարկելով (ՄԵԾ. 95), զորս հազիւ թէ քանի մը տողերով յիշեցինք։ Երբ 1413 տարին սկսաւ, սով սաստիկ եղեւ Հայաստան եւ Ատրպատական, եւ այնչափ սաստիկ, որ ոչ միայն դիմեցին ի յուստերս եւ ի դստերս իւրեանց, զենուլ եւ ուտել, այլ մինչեւ իսկ Թաւրէզի մէջ կերեալ էին հազար ոգի գաղտնի եւ յայտնի, եւ գայլեր անթաղ դիակներ ուտելու վարժուած, ողջերու վրայ ալ կը յարձակէին եւ կը գիշատէին (ՄԵԾ. 94)։ Մեծոփեցին իւր կողմերը եղածին ականատես, հիսիսային գաւառներու համար ալ Զաքարիա Տեղերցի աբեղային վկայութիւնը կը յիշէ։

« 1415. Սիսէն Նոր Գաղութ   |   1417. Հաւատափոխ Հայեր »
© Gratun.org