Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Պօղոս Բ. Գառնեցի

1417. Հաւատափոխ Հայեր

Վերոյիշեալ տեղեկութիւնները քաղեցինք, ոչ թէ քաղաքական եղելութեանց ատարեալ պատմութիւնը տալու նպատակով, այլ միայն գաղափար մը տալու թէ ինչ արկածներ եւ աղէտներ կը տիրէին Հայաստանի մէջ, որոնք պիտի չներէին եկեղեցւոյ պաշտօնեաներուն եւ վարդապետներուն գործնական մտադրութիւն դարձնել կաթողիկոսական խնդիրին (§ 1409)։ Բարեբախտաբար Պօղոս Գառնեցին էր հայրապետական աթոռին վրայ, որ կրցածին չափ բարեկարգութեանց կը հետեւէր եւ աթոռին կացութիւնը վերանորոգելու կ՚աշխատէր։ Եկեղեցական տեսակէտէն նկատառութեան արժանի պարագայ մըն ալ կը յիշէ Մեծոփեցին, թէ մաս մը Հայեր վասն աղքատութեան եւ սովոյն դառնութեան, գնացեալ խառնեցան ի Քուրդն Բաղիշոյ, Մշոյ եւ Սասնոյ, եւ ելեալ ի հաւատոյ դարձան յանհաւատութիւն (ՄԵԾ. 95), եւ վրայ կը բերեէ թէ աճին որդիք նոցա անհաւատութեամբ եւ լնուն զաշխարհս ամենայն (ՄԵԾ. 96)։ Հայաստանի ազգաբանութիւնը ուսումնասիրողներուն համար գաղտնիք մը չէ, թէ այնտեղ գտնուող իսլամ տարրէն Թուրք կոչուած ստուար մաս մը, եւ Քուրդ անունի ներքեւ ճանչցուած մաս մը՝ Հայ արիւնի սերունդ է, որ ժամանակին դժպհի պարագաներու ներքեւ իւր ազգային եկեղեցիէն բաժնուած, եւ տիրապետող տարրին դէնը ընդունած է, իբրեւ կեանքի ապահովութեան միջոց, կամ իբրեւ վտանգներէ զերծ մնալու փաստ, կամ իբր շահի ու փառքի ու պաշտօնի հրապոյր։ Այդ կէտը շատ յայտնի կերպով կը հաստատուի դիմագիծերու զննութեամբ ալ, զանազան Քուրդ ցեղերու վրայ մնացած հայկական աղաւաղեալ կոչումներով ալ, եւ շատ տեղեր պահուած հայերէն լեզուով, եւ կենդանի մնացած պատմական աւանդութիւններով։ Սակայն ժամանակակից պատմիչի մը բացայայտ վկայութիւնը ասոնց ամէնուն վրայ իւր գերակշռութիւնն ունի, չուզելով ալ այն կէտերը մտադրութենէ վրիպեցնել։ Մեծոփեցին միայն վասն աղքատութեան եւ սովոյն տեղի ունեցած հաւատափոխութիւնները կը յիշէ, բայց անշուշտ այդ պատճառներէն շատ աւելի ազդու եւ զօրաւոր եղած են սուրն ու դաշոյնը, տանջանքն ու չարչարանքը, գերութիւնն ու հարստահարութիւնը, եւ ո՜վ գիտէ որչափ հազարներ, եւ որչափ բիւրեր այդ պատճառներով հաւատքնին ուրացան։ Թերեւս շատեր առաջ կեղծեօք ըրին, սակայն զաւակնին նորընկալեալ դենին մէջ ծնան ու սնան, եւ սերունդները իսլամ սեպուած Թուրք եւ Քորդ տարրերը աճեցուցին։

« 1416. Իսկէնտէրի Արշաւանքները   |   1418. Յիմար Վանեցի »
© Gratun.org