Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Պօղոս Բ. Գառնեցի

1424. Աղթամարի Շփոթներ

Գարաքօյունլու Իսքէնտէրին օրով Հայաստանի աղետալի վիճակին նկարագիրը տուինք արշաւանքներու պատմութիւններով եւ մարտիրոսներու յիշատակութիւններով, եւ այչսափն ալ կը բաւէ հետեւցնելու թէ ինչ շփոթ ու խառնակ վիճակի մէջ էր եկեղեցական կացութիւնը։ Հարաւային Հայաստանը Աղթամարի աթոռին վիճակ կը կազմէր Տաթեւացիին այն կողմերը գալէն առաջ, իսկ Հիւսիսային Հայաստանը թէպէտ Սսոյ աթոռին իրաւասութեան ներքեւ էր, սակայն յարաբերութիւններ դժուարին էին։ Ինչչափ ալ Պօղոսի կաթողիկոսութիւնը՝ կապերը պաշտօնապէս ամրապնդած էր, սակայն քաղաքական խռովութիւններ չէին ներեր սերտ գործակցութիւն հաստատել, եւ հետեւապէս հիւսիսային վիճակներ իրենք իրենց կը գործէին, մեծ վարդապետներուն գլխաւորութեամբ։ Աղթամարի աթոռը դադրեցնելով միակ հայրապետական աթոռ մը հաստատելու փորձը ձախողած էր (§ 1400), եւ Դաւիթ իւր աթոռին վրայ անխախտ մնացած էր, սակայն Տաթեւէ դարձող եւ Տաթեւացիին գործակից Վասպուրականցի վարդապետներ, որչափ հնար էր, ամուր ը մնային իրենց միտքին վրայ եւ Աղթամարի չէին հպատակեր։ Ըստ այսմ, այդ ժամանակէն պէտք է ճանչնալ Աղթամարի իրաւասութեան սահմաններուն ամփոփուիլը, եւ Արծկէի, Արճէշի, Բերկրիի եւ շրջակայ գաւառներուն Աղթամարէն զատուիլը։ Այս հետեւանքին կը նպաստէր Դաւիթ կաթողիկոսին ալ մահը, որ ամենայն հաւանականոթեամբ կը գրուի 1423'ին (§ 1376), եւ իրեն յաջորդութեան մեծամեծ խնդիրներու տեղի տալը, որոնց եթէ մեծ պատճառը փառասիրական ներհակընդդէմ ձգտումներն էին, մասամբ ալ իրաւասական խնդիրը կրնայ եղած ըլլալ։ Աղթամարի Հաւաքարանը Դաւիթի մահէն, մինչեւ անոր եղբօրորդւոյն Զաքարիայի զօրանալն ու տիրապետելը, այսինքն է 1423'էն մինչեւ 1437, 14 տարիներու միջոցին համար 21 կաթողիկոսներու անուն գտած ու ցուցակագրած է (00. ԲԻԶ. 1195), եւ այս միայն կը բաւէ ցաւալի կացութեան ծանրութիւնը իմանալու։ Երկրին աղէտները չէին կրնար Ունիթորներուն ալ աննպաստ չըլլալ, որոց յախուռն գործունէութիւնը կանգ կ'առնէր քաղաքական շփոթներուն առջեւ, եւ ոչ ալ նոր զարգացում կը ստանային իրենց ձեռնարկները։ Նախիջեւանի եպիսկոպոսներու եւ Երնջակի գաւառահայրերու անուններ քաղուած են զանազան յիշատակներէ (ՍԻՆ. 388), սակայն նկատողութեան արժանի է որ ամէնքը հայազգի չեն, եւ օտարազգիներ ալ անխտիր պաշտօնի կը կոչուին պապերուն կողմէն։ Ասիկայ կը հաստատէ Ունիթորական կամ հռոմէադաւան ուղղութեան շատ շուտ իսկատիպ լատինականութեան յանգիլը, ինչ որ ալ ուզեն ըսել այդ ուղղութեան պաշտպանները։ Մխիթար Ապարանցին, յախուռն շահատակ Միաբանողաց (ՍԻՆ. 390), եւ իրենց եռանդուն փաստաբանը, որուն բազում ինչ անզգոյշ եւ անխոհեմ բանիւք եւ ի հոգւոյ ատելութեան գրած ըլլալը իւր դաւանակիցներն ալ կը խոստովանին (ՉԱՄ. Գ. 449), մինչեւ 1410 հասուցած է իւր գիրքը, եւ անկէ ետքը տեղեկութիւններն ալ կը նուազին Ունիթորներուն գործունէութեան վրայ։

« 1423. Վարդապետներ և Կոյս Մը   |   1425. Երուսաղէմի Գործեր »
© Gratun.org