Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Կոստանդին Զ. Վահկացի

1427. Վահկացի և Նաղաշ

Նորէն Կիլիկեցիք կը տիրանային հայրապետական աթոռին, զոր ձեռք կը ձգէր իրենց գլխաւորներէն Կոստանդին եպիսկոպոս բնիկ Վահկայ բերդէն, եւ ձգտումով նախաձեռնակ, ու միջոցներով հարուստ, ու հնարագիտութեամբ ճարտար անձ մը, թերեւս նաեւ գլուխ ու վարիչ Պօղոսի դաւաճաններուն։ Իւր ուղղութիւնը ճշդելու համար կրնանք հիմնուիլ այս վերջին պարագային, ինչպէս նաեւ նկատի առնել Լատիններու մօտենալու կամքը, եւ Փլորենտիոյ ժողովին հետ յարաբերութիւնը, որչափ ալ գործին առաջին շարժումը իրմէ բղխած չըլլայ։ Հետեւաբար աղթարմայութեան, թէ ոչ նախանձայոյզ մը, գոնէ համակիր մը եղած ըլլալը կը յայտնուի։ Ասոր հետ մէկտեղ պէտք է ընդունինք, թէ այդ մասին ալ մեծ գործունէութիւն ունեցած չէ, քանի որ միւս կողմէն Մկրտիչ Նաղաշ վարդապետի հետ նախորդ մտերմութիւն ունէր, եւ անոր հանդէպ յարգանք կը տածէր, որ է ըսել թէ հայադաւանութեան սէրը իւր սիրտէն բոլորովին հեռացած չէր, իսկ Նաղաշի աղթարմայութենէ հեռու մէկ մը եղած ըլլալը յայտնի է։ Բնիկ Բաղէշի մօտիկ Պոռ գիւղէն էր Նաղաշը, Առաքել մեծատուն քահանայի որդի, Յովհաննէս վաղամեռիկ քահանայի, եւ Աբգար տղայութենէ կրօնաւորութեան փափաքող, սակայն ամուսնանալու պարտաւորուած էր։ Կնոջը առաջին ծննդաբերութեան առթիւ այրիանալով, եկեղեցականութեան կը մտնէր, նկարչութեան եւ ճարտարապետութեան արուեստներէն ալ չհրաժարելով։ Որոշակի ըսուած չէ թէ ո՛ր աշակերտութենէ էր, այլ Տաթեւի աշակերտած ըլլալը չյիշուիր, իսկ 1418'ին, դեռ սարկաւագ եղած ատեն Պոռայ Ս. Անանիա, այժմ Ս. Յովհաննէս վանքը գտնուած կը տեսնուի (ՆԱՂ. է.), իսկ վարդապետութիւնը Ամիդի մէջ անցուցած է, եւ 1430'ին նոյն քաղաքին եպիսկոպոս ձեռնադրուած է, նոր ընտրուած Վահկացի կաթողիկոսէն (ՀԱՅ. 572)։ Մկրտիչ շատ ազդեցիկ դիրք մը ունեցած է Միջագետքի մէջ, իւր կարողութեամբ եւ յաջողակութեամբը, բայց աւելի Աքքօյունլու Օսմանի սիրելի ըլլալովը, որով ամէն տեսակ արտօնութիւններ ստացած է քրիստոնէից համար, եկեղեցիներու նորոգութիւն, եկեղեցականներու ապահարկութիւն, համարձակ պաշտամունք, եւ գերիներու ու նեղուածներու ազատութիւն։ Իւր գլխաւոր շինութիւնները եղած են, Արղնիի Բարձրահայեաց վանքը 1433'ին եւ Տիարպէքիրի Ս. Թէոդորոս կաթողիկէն, որ անագան աւարտեցաւ 1439'ին (ՀԱՅ. 573)։ Բարեբախտ պիտի ըլլայինք եթէ Վահկացիին մասին ըլլային, մինչ ընդհակառակն իւր օրով եւսքանզեւս յառաջացաւ Սսոյ հայրապետանոցին քայքայումը, եւ կաթողիկոսական աթոռին անկումը, որ Հայ եկեղեցւոյ ուղղափառութեան եւ հաստատութեան նախանձայոյզ վարդապետները ստիպեց վերջնական դարմանին դիմել, եւ Կիլիկիոյ մթնոլորտէն հեռացնել հայրապետութիւնը, եւ զայն վերադարձնել իւր սկզբնական տեղը, լուսաւորչահիմն Էջմիածինը, որ թէպէտ արտաքին եւ քաղաքական տեսակէտով նախանձելի բախտ մը չունէր, գոնէ անտխեղծ պահած էր հայադաւան ուղղափառութեան սկզբունքը։ Պօղոսի սպանութիւնը եւ Կոստանդինի յաջորդելը մեծապէս ցնցած էին Արեւելեայց միտքերը, եւ հարկաւ անմիջապէս ալ գործի ձեռնարկած կ'ըլլային, եթէ պարագաները ներէին։

« 1426. Պօղոսի Մահը   |   1428. Իսքէնտէր և Ճիհանշահ »
© Gratun.org