Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Կոստանդին Զ. Վահկացի

1428. Իսքէնտէր և Ճիհանշահ

Տագնապալից էր կացութիւնը, ամէն կողմ սուր ու հուր, աւեր ու աւար կը տիրէր Գարաքօյունլու Իսքէնտէրին երեսէն։ Արալի, Իսքէնտէրի որդին եւ Վանայ իշխանը, անիրաւութեանց չափը անցընելուն, հօրմէն ետ կոչուեցաւ, բայց նա Շամախիի իշխան Խալիլուլլահին ապաւինեցաւ, որ Արալին Շահռուհ մեծ խանին ղրկեց, եւ այս պատճառով Իսքէնտէր Շամախի յարձակեցաւ 1434՚ին, եւ որոյ ճարակ ետ հնգետասան աւուր ճանապարհաւ զաշխարհն, եւ քաղաք ու գիւղ, ծառ ու այգի, ամէն բան ջնջեց, անպատմելի աւերս գործեալ։ Շամախիէ անցաւ յայնկոյս Դարբանդու, անողորմ սրախողխող առնելով զլեռնականս եւ զդաշտականս, եւ ամ մի լմնան այդ ասպատակը շարունակեց, եւ ահագին աւարով եւ գլուխներու բեռներով Սիւնեաց երկիրը դարձաւ 1435՚ին, ուր Յակոբ Շամախեցի քահանայն կրցաւ քրիստոնեայ գերիները ազատել (ՄԵԾ. 100)։ Շահռուհ ուզելով Իսքէնտէրը պատժել անթիւ եւ անհամար բազմութեամբ Սուլտանիան պաշարեց, եւ անկէ Երնջակ եկաւ, ուր Իսքէնտէրը սպաննել, բայց նա յաջողեցաւ փախչիլ Կոգովիտ գաւառի Արծափ գիւղը, եւ անկէ Կարինի վրայ քալեց, ուր Աքքօյունլու Օսմանի հետ զարնուեցաւ, եւ զայն սպաննեց եւ գունդերը ջարդեց, ու դիակները դիզելով. ինքն յառաջացաւ դէպ Աքշէհիր եւ Թօքաթ։ Շահռուհի որդին Ջոնգայ, որ կը հետապնդէր՝ ետեւէն չհասաւ, իսկ Շահռուհ պատուեց ու Շահ անուանեց Իսքէնտէրի Ճիհան կամ Ջահան եղբայրը, որ իրեն հպատակութիւն էր յայտնած (ՄԵԾ. 103)։ Միւս տարի 1436՚ի գարունին Իսքէնտէր իւր ասպատակը նորոգեց, Սեբաստիոյ շրջակայքը քանդեց, այրի մը մէջ ապաւինած Հայերէն՝ էրիկ մարդիկը անասելի չարչարանօք տանջեց, եւ կին ու տղայ գերի տարաւ, Տիվրիկէ ծանր փրկանք գանձեց, Խարբերդը սրով եւ հրով աւերեց, Դերջանի ժողովուրդը ճանպայ հանեց իբր գերի ձիւն ձմեռին, եւ երբ ցրտահարներու բազմաթիւ մահերը կ՚իմացնէին, ծիծաղելով ասէր. Աստուած արար, զի՞նչ փոյթ է ինձ (ՄԵԾ. 105)։ Քան զաստեղս աւելի մարդիկ մեռեալ էին Իսքէնտէրի երեսէն, որ 1437՚ին եղբօրը Ճիհան Շահի վրան քալեց, բայց իրեններէն լքուելով Երնջակի բերդը ապաւինեցաւ, ուր իւր իսկ մայրը Խանում եւ Շահաբաթ որդին, եւ 10 զօրեղ եւ քաջ մենամարտիկ զինուորներ զինքն սպաննեցին երբ ի քուն էր արբեալ ի գինւոյ, եւ գլուխը Ճիհան Շահին տարին։ Եւ խաղաղացաւ երկիր կը յաւելու պատմիչը (ՄԵԾ. 107)։ Ըսած էինք վերեւ (§ 1422) թէ պարագայք չներեցին Հայաստանի վարդապետներուն Սսոյ աթոռին գործովը զբաղիլ, ուստի քաղուածօրէն տուինք վերջին տարիներուն անցքերը, որ մեր խօսքը կը հաստատեն։

« 1427. Վահկացի և Նաղաշ   |   1429. Պելգին Օրբելեան »
© Gratun.org