Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Կոստանդին Զ. Վահկացի

1435. Գենուացիներ և Հայեր

Յոյներուն մեկնելէն օր առաջ Փլորենտիա կը հասնի Հայ պատգամաւորութիւնը, եւ կայսրը հազիւ թէ զայն ողջունելով Փլորենտիայէ կը մեկնի (ՄՆՍ. ԼԱ. 1046)։ Բայց մենք պէտք է ետ դառնանք պատգամաւորութեան ծագումը պատմելու։ Այդ միջոցին ծաղկեալ Հայ գաղթականութիւն մը կը գտնուէր Խրիմի Կաֆա քաղաքը, որուն ծագումը կը կապուի Չարմազանի արշաւանքներուն (§ 1113), եւ Անի քաղաքի փախստականներուն հետ։ Ասոնք առաջին անգամ բնակեցան Ախսարայ։ Աժտէրխանի եւ Ղազանի մօտերը, ուր հասած կ'ըլլան շուրջ 1235'ին։ Երբ 1261'ին Յոյն կայսրներ Կոստանդնուպոլիսը Լատիններէն ետ առին, օգնութիւն գտած էին Գենուացիներէն, որոնք Վենետիկցիներու եւ Պիսացիներու հետ կը մրցէին ծովի տիրապետութեան եւ առեւտուրի ընդարձակութեան համար։ Միքայէլ Պալէոլոգ կայսր իբր երախտագիտութեան պարտք, Գենուացիներուն (Cenovesi) տուաւ Կոստանդնուպոլսոյ հանդիպակաց ծովեզերքը, որ Ղալաթիա կամ Կալաթա կը կոչուի այժմ, անշուշտ իտալերէն Calata անունով, ինչպէս կը կոչուին ցարդ Գենուայի եւ Սավոնայի եւ շրջակայ Լիգուրեան նաւահանգիստներու քարափները։ Կոստանդնուպոլսէ դուրս Գենուացիք մեծ կեդրոն ունէին Խրիմու Կաֆա քաղաքը, եւ առեւտրական կայարաններ, Զմիւռնիոյ, Քիոսի, Միտիլէնի եւ ուրիշ քաղաքներու մէջ։ Քրիստոնեայ իշխանութեան մը Կաֆայի մէջ մերձաւորութիւնը՝ Ախսարայի Հայերուն տեղափոխութեան փափաքը շարժեց, եւ Կաֆայի Գենուացիներէ հաւանութիւն ստանալով, եւ դիմադրող Թաթարներու հետ պատերազմելով, եկան հաստատուիլ Կաֆա 1330'ին, եւ հետզհետէ ընդարձակուեցան նոր գիւղեր ալ շինելով եւ շէնցնելով եւ բազմաթիւ եկեղեցիներ կանգնելով (ՀԱՅ. 581)։ Այդ թուականէն դար մը անցած էր, եւ շատ զարգացած էր Հայոց դիրքը Գենուացւոց պաշտպանութեան ներքեւ, սակայն բարի դրացիութիւն եւ բարեացակամութիւն շահելու նպատակները, Կաֆայի Հայերուն մէջ մերձաւորութիւն ու հակամիտութիւն մը ստեղծեցին դէպի լատինականութիւն, որ ոչ բոլոր հայաբնակութեան հաւասար, եւ ոչ ալ կատարեալ եւ պաշտօնական կերպով էր, եւ մաս մը միայն մինչեւ ունիթորական յանձնառութիւններ հասած էր եւ երեք վանքեր ունէր, ինչպէս յիշեցինք (§ 1394)։ Ուրիշ մաս մը Կիլիկեցւոց ոճով աղթարմայական զիջումներու կը միտէր, եւ վերջապէս ճշմարիտ հայադաւան մաս մըն ալ կար, միշտ տիրապետողներու հետ լաւ յարաբերութիւններ պահելու զգուշաւորութեամբ։ Երբ որ 1433'ին Յովհաննէս կայսր Եւգինէոսի դիմեց (§ 1432), եւ միութենական դիտում յայտնեց, պապին միտքը ծագեցաւ միեւնոյն փորձն ընել ուրիշ Արեւելեան եկեղեցիներու հետ ալ, որոնք Հռոմի հետ յարաբերութիւն չունէին, որպէսզի տեսակ մը դաշնակցական միութեամբ իւր դիրքը զօրացնէ, եւ Բասիլիականաց կողմը տկարացնէ, որոնք աւելի ազդեցութիւն ունէին Գերմանական, Գազղիական եւ Սպանիտկան երկիրներու մէջ։ Սակայն Բասիլիոյ ժողովականք ալ Եւգինէոսի գաղափարը հակակշռելու համար, իրենք ալ իրենց կողմէն, ոչ միայն կայսեր, այլ եւ ուրիշներու ալ նոյն հրաւէրը ուղղեցին, ինչպէս կ'երեւի Կոստանդնուպոլիս գտնուող Յովհաննէս եւ Եսայի Սսոյ եպիսկոպոսներու նամակէն, զոր ուղղած են Բասիլիոյ ժողովականներուն 1433 սեպտեմբեր 30'ին (ՄՆՍ. Լ. 642), ուր կ'ակնարկէն ժողովին կողմանէ կայսեր ուղղուած գրութեան եւ ղրկուած պատգամաւորութեան։ Մենք արդէն յիշած ենք Բասիլիոյ ժողովին Յունաց հետ միութեան խնդիրով զբաղիլը (§ 1432)։ Բայց Եւգինէոս իրեն կուսակից եւ օգնական ունէր Իտալացիները, եւ յատկապէս Գենուացիները եւ Վենետիկցիերը, որոնք ընդարձակ եւ ազդեցիկ յարաբերութիւններ ունէին Արեւելքի մէջ, եւ իրենց ձեռնտուութիւնը ընծայեցին Եւգինէոսի, անոր հրաւիրագիրները կամ դիմումները հասուցին Հայերուն, Եթովպացիներուն, Ասորիներուն, Քաղդէացիներուն եւ Մարոնիներուն, եւ ձեռուներնէն եկած միջամտութիւնը գործածեցին յօգուտ պապութեան, բայց մենք պիտի ամփոփուինք Հայերուն վերաբերեալ կէտերով։ Ինչպէս Կաֆայի Հայերը, նոյնպէս Կոստանդնուպոլիս գտնուողներն ալ Գենուացւոց ազդեցութիւնը կը կրէին, ինչպէս կը կրէր Յունաց կայսրն ալ։ Այսու հանդերձ երկու եպիսկոպոսները յանձնառու չեղան միութեան բանակցութեան մտնել եւ գործը թողուցին կաթողիկոսին (ՄՆՍ. Լ. 642)։ Այդ պատասխանին վրայ Եւդինէոս ուղղակի Կոստանդին կաթողիկոսի անունով գիր մը գրեց, որ Եսայի եպիսկոպոսի ղրկուեցաւ տեղը հասցնելու համար։ Նամակը ղրկուած է Կոստանդնուպոլիս, եւ ոչ Երուսաղէմ (ՉԱՄ. Գ. 473), ինչ որ յարմար ուղեգիծ մըն ալ չէր։ Շփոթութիւնը յառաջ եկած է, Եսայիի նոյն միջոցին Երուսաղէմի Մարտիրոս պատրիարքին աթոռակից ըլլալէն (ԲԱՌ. 48), ինչպէս որ Եսայի ալ կը ստորագրէ։ Պապին նամակը, Աբդլմսեհ սարկաւագի ձեռքով Սիս ղրկուեցաւ, եւ Եսայի ըստ այսմ 1434 նոյեմբեր 1'ին պապին պատասխանեց, ուր պապին պատուիրակ Քրիստափոր Կարաթօնիի հետ ալ տեսակցած ըլլալը կը յիշէ (ՄՆՍ. Լ. 867)։

« 1434. Փլորենտիոյ Վճիռը   |   1436. Պապական Հրաւէրը »
© Gratun.org