Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Կոստանդին Զ. Վահկացի

1438. Փլորենտիա Կը Հասնին

Այդ պայմաններու ներքեւ ճամբայ կելլէ Կաֆայէն՝ չորս վարդապետներէ կազմուած Հայ պատգամաւորութիւնը, բայց պատգամաւորութեան առաջնորդ կը նշանակուի, Յակոբ Բրիմատիցի (Jacobus de Primatitlis) լատին կրօնաւորը, յատկապէս այդ գործին համար Բռնոնիայէ պապին կողմէն զրկուած, երկու ուրիշ լատին ընկերներով, որոնք են Փրանկիսկոս Բոնոնիացի եւ Լուդովիկոս Բոնոնիացի (Francesco da Bologna Luigi da Bolonga), երեքն ալ Փրանկիսկեան միաբանութենէ։ Այդ լատին Յակոբն է, որ պիտի ըլլար Հայերուն գլխաւոր լուսատու, եւ Հայերու սիրտը բոլորովին անոր ձեռքը պիտի ըլլար, եւ առանց անոր կարող պիտի չըլլային քահանայապետին ներկայանալ (11. ԱՄՍ. 464)։ Աւելի պարզ խօսելու համար, գացող Հայ վարդապետները խրտուիլակ պիտի ըլլային, եւ Լատին կրօնաւորներ գործը պիտի կարգադրէին։ Կառավարիչն Իմբէրտայի յանձնարարութիւնը կատարած եւ գործը լրացուցած ըլլալուն ուրախ, 1438 դեկտեմբեր 1-ին պապին ուղղած նամակով մը ճամբայ կը հանէ կէս Լատին եւ կէս Հայ պատգամաւորութիւնը, որ առաջ Կոստանդնուպոլիս կը հանդիպի, անկէ Վենետիկ, անկէ Փլորենտիա կուղեւորի, ուր կը հասնի 1439 օգոստոս 25-ին (§ 1435), երբ տիեզերական կոչուած ժողովը՝ իր գործը երկու ամիս առաջ լրացուցած էր, եւ Յոյներն ալ մեկնելու վրայ էին։ Եւգինէոս իր Լատիններով ներքին գործեր կարգադրելու կը շարունակէր, եւ սեպտեմբեր 4-ին հերձուածող եւ հերետիկոս կը հռչակէր Բասիլիոյ ժողովականները՝ որ իրեն դէմ գահընկէցութեան վճիռ արձակած էին։ Հայերու հետ ինչ բանակցութիւններ եղան, ինչ գումարումներ տեղի ունեցան, ինչ խնդիրներ յուզուեցան, ինչ պայմաններ առաջարկուեցան, եւ ինչ տեսակ ընդունելութիւն յայտնուեցաւ, ասոնք ամէնքը մեզի անծանօթ կը մնան, զի այդ մասին ժողովական տեղեկութիւններ եւ արձանագրութիւններ չեն գտնուիր։ Միայն Հայերուն հասնելէն շուրջ երեք ամիս ետքը, 1439 նոյեմբեր 22-ին, Եւգինէոս իր անունով կոնդակ մը կը հրատարակէ, հասարակ կոնդակներու ձեւով եւ Ցնծացէք առ Աստուած օգնական մեր, աղաղակեցէք առ Աստուած Յակոբայ, սկզբնաւորութեամբ (ՄՆՍ. ԼԱ. 1047), որ ոչ ժողովական կանոնի ձեւն ունի, եւ ոչ Հայ պատգամաւորներուն նախապէս տուած ստորագրութիւները կը կրէ։ Այս պատճառով Լատիններն ալ սովորաբար Հրահանգ առ Հայս անունով կը ճանչնան եւ կը նշանակեն այդ կոնդակը, որով ժողովական հեղինակութիւն տուած չեն ըլլար։ Միանգամայն մեծ խնդիրներու նիւթ կընեն զայն, վասն զի ոչ միայն ձեւին կողմէն ժողովական հեղինակութեան պայմաններուն չպատասխաներ, այլ եւ պարունակութեան կողմէն ալ նշանաւոր անճշդութիւններ ունի, զորօրինակ ձեռնադրութեան խորհուրդին մէջ միայն գործիչներու տուուչութիւնը յիշելով, զանց կընէ ձեռաց գրութիւնը, որ խորհուրդին էական կէտն է, եւ առանց որոյ ձեռնադրութիւնը անվաւեր կըլլայ։ Ամէն առթի մէջ, պատմութեան ամբողջացման նպատակով հարկ կը սեպենք այդ պաշտօնագիրն ալ վերլուծել։

« 1437. Հայ Պատուիրակները   |   1439. Հրահանգ Առ Հայս »
© Gratun.org