Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Կոստանդին Զ. Վահկացի

1440. Կանոնական Տեսութիւն

Երբոր 1430 նոյեմբեր 22-ին Եւգինէոս իր հրահանգը կը հրատարակէ եւ կը յայտնէր թէ Հայ պատգամաւորները կաթողիկոսին անունով իր որոշումները կընդունին, պատգամաւորներէ ներկայացուած կամ ներկայացնել կարծուած Կոստանդին Վահկացի կաթողիկոսը այլեւս չկար։ Նոյն 1439 տարւոյ ապրիլ 20-ին գրուած յիշատակարան մը կըսէ, թէ տէր Կոստանդին հայրապետը յայսմ ամի փոխեցաւ առ Քրիստոս (ՏԱՇ. 50), ուրեմն նա մեռած էր 1439 տարւոյ սկիզբները, դեռ պատգամաւորները օգոստոս 25ին Փլորենտիա չի հասած, եւ ինչ որ յանուն Կոստանդին կաթողիկոսի կը գործուէր, վաւերական հանգամանքէ զուրկ էր, թէպէտեւ առանց այս պարագայի ալ՝ Փլորենտիոյ գործողութեանց մէջ վաւերականութեան հիմնական պայմաններուն բացակայութիւնը ակներեւ էր։ Եւգինէոս որ 1439 դեկտեմբեր 15-ին Կոստանդին կաթողիկոսին կը գրէր, անոր ղրկած պատգամաւորներուն ետ դառնալուն առթիւ, հանգուցեալի մը ուղղած կըլլար իր գիրը։ Գիր մըն ալ կուղղէր Կաֆացիներուն, վասն զի իսկապէս Կաֆայի գաղութին եւ ոչ բոլոր Հայ ազգին ներկայացուցիչները կրնային սեպուիլ եկողները։ Յօդուածագիր մը այդ գիրը ուղղուած կըսէ Քէֆէի կաթողիկէից (11. ԱՄՍ. 465), բայց քանի որ ասկէ առաջ նա ընդունած էր, թէ 1433-էն շատ տարիներ յառաջ Քէֆէի Հայերն իրենց եպիսկոպոսով Հռոմէն անջատեալ էին (11. ԱՄՍ. 453), անուղղակի յայտնած կըլլայ, թէ Եւգինէոսի՝ Գենուացւոց միջնորդութեամբ Կաֆայի Հայոց հետ ունեցած յարաբերութիւնները, աւելի Կաֆայի մէջ գտնուող ունիթորական հատուածին հետ էր, քան թէ բոլոր հայաբնակութեան հետ։ Պատգամաւորներ 1439 դեկտեմբերին Փլորենտիայէ մեկնեցան պապին առած ընծաներով, որոնց արժանացած էին իրենց հլու համակերպութեամբ, եւ պէտք էր որ ձեռուընին եղած նամակն ու հրահանգը շիտակ տանէին Սիս, կաթողիկոսին յանձնելու համար, բայց այդպիսի բան մը ըրած չեն, այլ Կոստանդնուպոլիսէ շիտակ ուղղուած են Խրիմ, եւ իջած Կաֆա՝ իրենց մեկնած տեղը, կատարուած գործերէն տեղեկութիւն տալու համար Կաֆայի Գենուացիներուն, որով ցուցած են թէ անունով միայն Հայոց կաթողիկոսին, իսկ իրօք Գենուացի կառավարիչին պատգամաւորներն են եղած, Լատին կրօնաւորներու գլխաւորութեան եւ առաջնորդութեան ներքեւ։ Այսպէս կը վերջանայ Փլորենտիոյ ժողովին գացող պատգամաւորութիւնը։ Հայաստանի շրջանակէն դուրս կատարուած, եւ որին այնչափ կը զբաղին հռոմէականներ, Հայոց եկեղեցւոյ Հռոմի հետ միաբանութեան վերջնական եւ պաշտօնական գործ մը ցուցնելու համար։ Մենք գործին ընթացքն ու պարագաները ու շարժառիթները բացատրեցինք, որպէս զի ընթերցողներուն դիւրին ըլլայ իւրովի եզրակացութեան յանգիլ։ Վերջին դիտողութիւն մըն ալ աւելցնենք։ Ենթադրենք պահ մը որ Կոստանդինի ըրածն ու ըսածը, եւ պատգամաւորներուն խօսածն ու գրածը՝ օրինական բաներ ըլլան, միթէ կրնա՞ր Կոստանդին Վահկացին, առանց խորհրդակցութեան եւ առանց ազգին համաձայնութեան, առանց ազգային ժողովի եւ առանց կանոնական պայմաններու, ինքն իւրովի, Լատիններէն եկած ստիպման վրայ, գաղթականութենէ չորս եկեղեցականներու յանձնարարութիւն տալով, Հայոց եկեղեցւոյ դրութիւնը այլայլել, դաւանութիւնը փոխել, եւ կացութիւնը փոփոխել։ Թերեւս Լատիններ, որ իրենց եկեղեցւոյ պետին վրայ անսխալականութեան եւ ամենակարողութեան ձիրքեր կընդունին, այսպէս հաւանին, բայց ոչ Հայեր, որ այդպիսի ձիրքեր չեն ճանչնար իրենց եկեղեցւոյն պետին վրայ։

« 1439. Հրահանգ Առ Հայս   |   1441. Վահկացիին Մահը »
© Gratun.org