Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Կոստանդին Զ. Վահկացի

1442. Յովսէփի Շփոթներ

Վահկացիին մահուան դառնալով, անոր բռնական վախճան ունենալուն իբր հաստատութիւն պէտք է նկատել՝ մահուանէն ետքը տիրող խռովութիւնն ալ։ Դավրիժեցին 1437 տարեթիւով տէր Յովսէփ կաթողիկոս մը կը դնէ (ԴԱՎ. 336), զոր Երեւանցին ալ ընդունած է (ՋԱՄ. 17), եւ Չամշեան ալ Յովսէփ Գ. կաթողիկոս մը անցուցած է ցուցակին (ՉԱՄ. ՅԱՒ. 92)։ Սակայն Մեծոփեցին այս անունով մէկը չի ճանչնար, այլ Կոստանդինի մահը յիշելով, անմիջապէս վրայ կը բերէ, եւ Գրիգոր անուն եպիսկոպոս մի դնեն կաթողիկոս (ԿՈՍ. 63)։ Նոյն ինքն Չամշեան ալ այլեւայլ տեղերէ քաղելով գտած է, որ Յովսէփ իցէ աշխարհիկ ոք, եւ նստեալ առանց օծութեան, եւ թէ ազգն բնաւ չընկալաւ զկաթողիկոսութիւննորա (ՉԱՄ. Գ. 485), այնպէս որ այսչափը գիտնալէն ետքը ցուցակի չընդունելուն իբրեւ բացայայտ նշան կը նկատենք 1439-ին գրուած յիշատակարանի մը տարօրինակ բացատրութիւնը ի հայրապետութեան Լուսաւորիչն (ՓԻՐ. 118), որպիսի ինչ ուրիշ յիշատակարաններու մէջ ալ տեսած է Չամշեան, ի հայրապետութեան մեծի աթոռոյն որ էր ի Սիս, եւ խափանեցաւ՝ բացատրութեամբ (ՉԱՄ. Գ. 486)։ Արդ այդ մանր տեղեկութիւնները իրարու մօտեցնելով կրնանք հաստատել, թէ Դավրիժեցիէն Յովսէփի տրուած 1437 թուականը չի կրնար երբեք նկատի առնուիլ, իբր Վահկացիին կաթողիկոսութեան վերջը, քանի որ Վահկացիին 1438-ին գործելը (§ 1437), եւ 1439-ին մեռնիլը (§ 1440), հաստատուն վկայութիւններով ճշդուած է։ Իսկ Յովսէփը պէտք է կաթողիկոսութեան թեկնածու, եւ ամէն միջոցները անխտիր գործածող մէկ մը ճանչնալ, որ ամենայն հաւանականութեամբ եւ ոչ իսկ եպիսկոպոս եղած է։ Նա իր նպատակին հասնելու համար դաւաճանած է, եւ թերեւս բռնի կերպով հայրապետանոցին ալ տիրացած է, բայց Սսոյ հայաբնակութենէն ընդունուած չէ, եւ եպիսկոպոսներն ալ օծումը զլացած են, եւ իրենց մէջ միանալով եւ ժողովուրդն ալ թեւ թիկունք առնելով, իրենցմէ մէկը կաթողիկոսական աթոռ բարձրացուցած են։ Այս կերպով անցած է 1439 տարւոյ մնացորդը Վահկացիին մահուանէ ետքը, կատարելապէս անիշխանութեան եւ կաթողիկոսական աթոռին բռնաբարման միջոցը, որուն վրայ հնար չէ ընդունիլ բռնակալ Յովսէփի անունը, որով Յովսէփ Գ. կոչուածը՝ անդոյ կաթողիկոս կը դառնայ։

« 1441. Վահկացիին Մահը   |   1443. Յովհաննէս Խլաթեցի »
© Gratun.org