Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Թ. Մուսաբէգեանց

1445. Հերմոնեցի և Մեծոփեցի

Այդ կրկին ճիւղերուն գլուխը կը գտնուէին Յովհաննէս Հերմոնեցի Սիւնիքի մէջ, եւ Թովմաս Մեծոփեցի Վասպուրականի մէջ։ Յովհաննէս ի յԵկեղեցեաց, ի վանաց Հերմոնի կոչուած է, առաջին անգամ յիշատակուած ատենը (ՄԵԾ. 50), ուսկից կը հետեւի, ծննդեամբ Երզնկացի, իսկ առաջին կրթութեամբ Վայոցձորոյ Հերմոնի վանքէն ըլլալը, յետոյ Տաթեւացիին աշակերտած, եւ մեռներէն անմիջապէս կամ քիչ ետքը անոր յաջորդած, ինչպէս գրեցինք (§ 1404)։ Այդ միջոցին, որուն վրայ կը խօսինք, նա էր վարժապետ եւ ուսուցիչ ճանչցուածը (ԿՈՍ. 52), ինչպէս երբեմն կը ճանչցուէր վարժապետն Գրիգոր Տաթեւացին (ՄԵԾ. 59)։ Յովհաննէս Կոլոտիկ կամ Գոլոտենց մակդիր անունով ալ յիշուած է (ԿՈՍ. 78), սակայն ծագումն ու իմաստը պիտի դժուարանանք ճշդել, պէտք եղած բացատրութիւնը աւանդուած չգտնելով, Հերմոնեցիին գիրքը եւ Տաթեւացիէն ժառանգած հոգին զինքն կը պատրաստէին գլուխ կանգնիլ մեծ եւ կարեւոր գործին, որուն առաջին գաղափարը կրնանք տանիլ մինչեւ Տաթեւացին, հետեւաբար պէտք է անոր տանք՝ շուրջը գտնուողներուն եւ բոլոր Հայաստանի նշանաւոր վարդապետներուն հետ խորհրդակցութեանց նախաձեռնութիւնը։ Ինչպէս որ նախապատրաստութիւնները վերջացնելէ ետքը՝ ինքն եղաւ, որ ամէն կողմ հրաւէրներ ցրուեց գալ եւ հաւաքուիլ ի խորհուրդն բարի եւ օգտակար։ Թովմաս Մեծոփեցին, զոր իբր պատմագիր յաճախ յիշեցինք, եւ զանազան եղելութեանց մէջ ունեցած մասնակցութիւններն ալ պատմեցինք, ծնած էր Քաջբերունեաց Աղիովիտ գիւղաքաղաքը, որդի ազնուական Ստեփանոսի, եւ եղբայր Գորգի մելիքին, այսինքն քաղաքի իշխանին։ Հետզհետէ աշակերտած էր Մեծոփեցի եւ Սուխարի եւ Սալանապատի վանքերուն (ՏԱՇ. 418), որոնցմէ յետոյ փոխադրուեցաւ Տաթեւ 1406-ին (§ 1397), եւ վերջապէս հաստատուած էր Մեծոփայ մէջ իբրեւ առաջնորդ ուխտին (ՏԱՇ. 677)։ Տաթեւ երթալէն 35 տարիներ անցած էին, եւ Թովմաս վաթսունը անցուցած էր ստոյգ, բայց երիտասարդական ժրութիւն կը կրէր տակաւին, աթոռին փոխադրութեան ձեռնարկին գործունեայ վարիչը ըլլալու չափ։ Ինքն է որ կը գրէ թէ ի խնդիր ելաք Էջմիածնի իշխանութեանն եւ կաթողիկոսութեանն Հայկազեան սեռիս (ԿՈՍ. 62) եւ կը վկայէ իր նախաձեռնարկ ըլլալուն։ Հետեւապէս պէտք է ընդունիլ թէ գլխաւորապէս այս երկուքն էին Հերմոնեցին եւ Մեծոփեցին, որ գործին իրականացման համար կը խորհրդակցէին շարունակ։ Հերմոնեցին շուտով կրցած էր իր գաղափարին յանկուցանել Արեւելեան վարդապետները եւ եպիսկոպոսները, որոնք արդէն պատրաստ էին վերջ տալ Սսոյ աթոռին եւ վերարծարծել լուսաւորչանիստ Էջմիածինը, եւ որոնց մէջ աւելի աչքառու ազդեցութիւն կը վայելէին Արտազու կամ Մակուայ եպիսկոպոս Գրիգոր, եւ Հաւուցթառայ եպիսկոպոս Զաքարիա։ Աւելի ծանց էր Մեծոփեցիին աշխատութիւնը, որուն մասը շփման մէջ էր Աղթամարի վիճակներուն հետ, որ ինքզինքը Մեծ-Հայոց կաթողիկոս կը ցուցնէր, եւ Ամենայն Հայոց կաթողիկոսութիւնը իրեն սեփական կը կարծէր։ Աթոռին վրայ կը գտնուէր Զաքարիա, Նահատակ Զաքարիայի եւ վերջին Դաւիթին եղբօրորդին, որ շփոթութեանց միջոցէ մը ետքը կրցած էր աթոռին տէր դառնալ, եւ օրինաւոր պաշտօնավարութեան ձեռնարկել (§ 1424)։ Մեծոփեցին յաջողեցաւ Զաքարիան ալ իր կողմը շահիլ, եւ Սիւնեցի ու Վասպուրականցի վարդապետներուն գործակից ընել Աղթամարցիներն ալ, անշուշտ Զաքարիայի աչքին ցոլացնելով, Աղթամարէ Էջմիածին անցնելու հնարաւորութիւնը։

« 1444. Աթոռը Կը Գրաւէ   |   1446. Շարժումին Շուրջը »
© Gratun.org