Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Թ. Մուսաբէգեանց

1446. Շարժումին Շուրջը

Շատ շահագրգիռ պատմութիւն մը ունեցած պիտի ըլլայինք, եթէ ժամանակին կատարուած բանակցութեանց եւ փոխանակուած տեսութեանց ու թղթակցութեանց վրայ կատարեալ տեղեկութիւններ գտնայինք, ուր տեսնուէին գործին մէջ գլխաւոր դեր վարողներուն զգացումները ու դիտումները, եւ իրարու հանդէպ մրցակից շարժումները։ Մեծոփեցին Թովմաս, որ միակ ժամանակակից պատմողն է, երբ մինչեւ իսկ երազներն ու հանդիպումները իբր կարեւոր ինչ գիրի առած է, բոլորովին զանց ըրած է գործիչները եւ գործին հանգամանքները պատշաճ կերպով ներկայել։ Իր գլխաւոր պատմութիւնն իսկ անարուեստ եւ ժամանակագրութեամբը շփոթ գրուած մըն է, եւ ինքն իսկ կը խոստովանի, թէ ծեր էի եւ յետ յիսուն ամացս սկսայ, վասն այսորիկ յետ եւ յառաջ գրեցի (ՄԵԾ. 44)։ Որչափ եւս առաւել անկեալ ոճ պէտք էր ունենային աթոռոյ տեղափոխութեան յիշատակարանին երեք հատուածները, որոնք զանազան ժամանակներ գրուած են, եւ այն ալ եօթանասնամեայ եղած ատենները, երբ աւելի ցրուած էր, քան թէ յիսնամեայ եղած ատենը։ Այսու հանդերձ մենք նախընթաց եւ հետեւորդ եղելութիւնները եւ մանր ակնարկները նկատի առնելով, պիտի աշխատինք փոքրիշատէ մեկնաբանել գործին եւ գործիչներուն հոգեբանական հանգամանքներն ալ, քանի որ ազգային եկեղեցւոյ պատմութեան համար, նշանաւոր հանգրուան եւ կենսական ձեռնարկ մըն է հայրապետական աթոռին Սիսէ Էջմիածին փոխադրուիլը։ Անտարակոյս է որ մարդկային գործերու մէջ, որչափ ալբարձր տեսութիւններ եւ վսեմ գաղափարներ անոնց նշանակութիւնը մեծցնեն, անձնական եւ կողմնակի գրգիռներ չեն դադարիր համընթաց քալել հանրային գործերուն հետ։ Մենք բաւական կը սեպենք որ գոնէ անձնականները հանրականներուն վրայ չտիրապետեն եւ հանրականներուն էութիւնը չեղծանեն։ Անհաւատալի պիտի ըլլար ըսել, թէ Արեւելեայք բնաւ մասնաւոր եւ անձնական օգուտ չունէին այդ փոխադրութեան մէջ, որ պիտի զօրացնէր իրենց կողմը եւ իրենց ձեռքը պիտի անցընէր եկեղեցւոյ ուղղութիւնն ու վարչութիւնը։ Մասնաւոր օգուտ մըն ալ կրնային յուսայ գործին գլուխ կանգնողները, Ամենայն Հայոց բարեկարգեալ ըլլալով, եւ այդ ակնկալութիւնը նախապէս կը գրգռէր Զաքարիա Աղթամարցին, եւ նոյնը ունէին նաեւ Գրիգոր Արտաղեցին, Զաքարիա Հաւուցթառեցին եւ Յովհաննէս Հերմոնեցին։ Միայն Թովմաս Մեծոփեցին այդպիսի մտածմունք չունէր, բայց անոր սիրտին մէջն ալ Վասպուրականցիներուն նախապատուութիւն ստանալուն յոյսերը կաճէին, թէ՝ Աղթամարի կաթողիկոսը իրեն հետ ունենալովը, եւ թէ անոր վարդապետներէն եւ եպիսկոպոսներէն շատերը շահած ըլլալովը։ Այսպէս էր Արեւելեան վարդապետներուն կացութիւնը 1439-ին վերջերէն սկսելով, եւ մեծ ոգեւորում ստացած էր Մուսաբէգեանցին կաթողիկոսանալուն լուրը ստուգուելէն ետքը, եւ կը շարունակէր բովանդակ 1440 տարւոյ ընթացքը։

« 1445. Հերմոնեցի և Մեծոփեցի   |   1447. Մեծոփեցին և Կիլիկեցիք »
© Gratun.org