Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Թ. Մուսաբէգեանց

1447. Մեծոփեցին և Կիլիկեցիք

Երբոր Արեւելեայց մէջ այդ անցուդարձերը կը զօրանային ասդին Կիլիկիոյ մէջ Մուսաբէգեանց բնաւ լուրջ ձեռնարկ մը չէր ըներ, եւ ոչ ալ մեծ ազդեցութիւն կրնար ստանալ։ Մեծոփեցին յայտնապէս կը գրէ, թէ նոր եդեալ կաթողիկոսն ոչ իշխէ, զի բաղայս անուղղայս եդեալ ունէր ի վերայ ինքեան (ԿՈՍ. 63)։ Այդ անուղղայ գործերը կակնարկեն այն զեղծումներուն, զորս անգամ մը քաղած ենք (§ 1409), եւ կրկնել չենք ուզեր։ Կերեւի թէ աթոռին մէջ եպիսկոպոսներ ալ շատ չէին, ոչ թէ ձեռնադրուելիք չգտնուելուն համար, այլ մրցակիցներ եւ ազդեցութիւն վարողներ չշատացնելու համար։ Այս նպատակը կը տեսնանք մենք, երբ կը կարդանք թէ ի նոյն աւուրքն, այսինքն կաթողիկոսութեան տիրանալուն պէս Մուսաբէգեանց անմիջապէս եօթն նոր եպիսկոպոս ձեռնադրէ (ԿՈՍ. 63), կամ ուրիշ օրինակներու համեմատ հինգ եպիսկոպոս (ԿՈՍ. 88), որ է սովորական դարձած Ե եւ Է թուատառերու շփոթութիւնը։ Ասոնք հարկաւիր կուսակիցներն են եղած, որ իրեն պաշտպան պիտի հանդիսանային, որովհետեւ ինչպէս շփոթութեանց ատեն սովորական է, հակառակութիւններ ալ կը զօրանային Մուսաբէգեանցի դէմ։ Կիլիկեցի չորս եպիսկոպոս ի ներքին կողմանցն, որով կրնանք իմանալ թեմակալ եպիսկոպոսները, իրենք ալ զզուած աթոռին անկարգութենէն նամակ ողջունի եւ մեղադրութեան կը գրեն ամենայն արեւելեան վարդապետաց եւ եպիսկոպոսաց եւ ուղղակի Մեծոփեցիին ուղարկեն, որպէս զի ցրուէ եւ գործէ։ Նամակին մէջ կը գրէին, թէ խոտան եւ անպիտան գտաք ի մէջ ամենայն ազգաց, եւ նոր կարգադրութեան մը պէտքը զգացնելով, կը յայտարարէին օր առաջ գործի ձեռնարկել։ Այս պարագայն կը ցուցնէ թէ փոխադրութեան գործը Կիլիկիոյ եպիսկոպոսական մարմինն հաւանութիւնն ալ ստացած էր, գոնէ մասնակի եւ ընդհանուր համաձայնութիւն մը կը տիրէր ազգին զանազան մասերուն մէջ։ Միանգամայն կը հաստատէ Մեծոփեցիին ստանձնած գործունեայ դերը, եւ ամէն կողմ անոր անունին լսուած ըլլալը, որ Կիլիկեցի եպիսկոպոսներն ալ իրեն կը դիմէին եւ իրեն կը վստահէին, բոլոր Արեւելեաններուն հաղորդել իրենց գիրը, եւ անոնք գործի յորդորել։ Բարեդէպ առիթ մը Մեծոփեցիին գործը կը դիւրացնէ, զի Էջմիածնեցի կրօնաւոր մը կու գայ իրեն այն օրեր, որուն կը յանձնէ զնամակն ողջունի Կիլիկեցի եւ զիսկոպոսներուն եւ կը յանձնարարէ սփռել առ ամենեսեան (ԿՈՍ. 64)։ Պէտք չէ ենթադրել որ Կիլիկեցի եպիսկոպոսներ Արեւելեաններէն իւրաքանչիւրին զատ զատ գրած ըլլալն, այլ Մեծոփեցիին ուղղուած գիրն է, զոր Էջմիածնեցի աբեղան ծոցը գրած վանքէ վանք եւ վիճակէ վիճակ շրջելով ամէն մէկուն կարդացնել պիտի տար։ Այս պարագայն իբր երկրորդ պատճառ նկատած է Մեծոփեցին (ԿՈՍ. 63) իր ձեռնարկին, որով սկսաւ հետապնդել Էջմիածնի իշխանութեան (ԿՈՍ. 63), այսինքն է հայրապետական աթոռը Էջմիածնի մէջ վերահաստատելու։ Իրօք ալ մեծ ոյժ մըն էր այդ նամակը։ Եղելութիւնը տեղի ունեցած է 1440 տարւոյ սկիզբները, զի 1441-ին սկիզբները Հերմոնեցիէն եկած ժողովին հրաւէրին համար, յետ միոյ ամի եկն պատասխանի կըսէ (ՄԵԾ. 65), որով Կիլիկեցւոց նամակին ազդեցութիւն ունեցած ըլլալն ալ կը յայտնուի։ Մեծոփեցիին գործի մղուելուն պատճառներուն մէջ երազներ եւ պատահարներ ալ կան, որոնց մէջ նշանաւոր է Ստեփանոս Աղթամարցի աբեղային խօսքը վասն է՞ր ոչ գան յԱղթամար ի հնազանդութիւն Զաքարիա կաթողիկոսին (ԿՈՍ. 66), որով կը շեշտուի Վասպուրականցոց միտքը, Զաքարիա Աղթամարցին Էջմիածին տանելով Ամենայն Հայոց կաթողիկոս հռչակել։

« 1446. Շարժումին Շուրջը   |   1448. Մուսաբէգեանց ու Պապը »
© Gratun.org