Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Թ. Մուսաբէգեանց

1448. Մուսաբէգեանց ու Պապը

Աղթամարի նկատմամբ կազմուած այդ կարծիքը այնչափ տարածում ստացած էր, որ փոխադրութեան խնդիրին մէջ դէմ առ դէմ եղող երկու կողմերէն, անոնք որ նպաստաւոր էին՝ Աղթամարական կը կոչուէին նմանաձայնութեամբ բառախաղ կազմելով Աղթարմայական անունին հետ, որով կը կոչուէին Կիլիկեցիք, որ փոխադրութեան մասին աննպաստ կարծիք ունէին։ Գրիգոր Մուսաբէգեանցի ալ աղթարմայական խմորէ վարակուած ըլլալուն իբր նշան կրնանք նկատել, 1440-ին իր կողմէն Եւգինէոս Դ.ի գրուած նամակը, զոր տարած է Ալբերդոս անուն Լատին կրօնաւոր մը։ Չենք ուզեր խնդիր յուզել, թէ ուղղակի Սիսէ ղրկուած գիր մըն է՞ր այն թէ ոչ Կաֆայէ գրուած նամակ, իբր պատասխան Եւգինէոսի յանձնած նամակին։ Սակայն ընդունելով ալ թէ Գրիգորէ գրուած ըլլայ, դժուար է ճշդել, թէ ինչ ըսել կուզէ երբոր կը գրէ, բարձրագոյն բարբառ թղթոց քոց, որ ճառագայթէ իբր զարեգակն եւ զաստեղս, կամ իբրեւ զջինջ զոսկի թանկագին (ԱԶԱ. 104)։ Եւգինէոսի նամակը Կոստանդինի էր ուղղուած (§ 1440), ուստի պէտք էր որ անոր մահէն ետքը Գրիգոր զգացնէր իր յաջորդելը եւ պատասխանելը։ Դիտելու կէտ մըն է նաեւ որ այդ նամակին մէջ հրահանգ կոնդակին վրայ (§ 1439) ամենեւին ակնարկ չըլլար։ Եթէ այս լռութիւնը կամաւոր է, մերժելու ձեւ մը կառնէ, իսկ եթէ պատահական է, հրահանգին Սիս ղրկուած չըլլալը կը ցուցնէ, եւ Կաֆայի մէջ պահուած կըլլայ, եւ դիտողութեան արժանի կարեւոր պարագայ կը դառնայ։ Սսոյ կէտերը նկատի առնուած ատեն, Ալբերդոսի տարած նամակը նշանակութիւնը կը կորսնցնէ, եւ պարզապէս քաղաքավարութեան կամ ակնկալութեան նամակ մը կը դառնայ, որուն կարեւորութիւն տալ պէտք չըլլար։ Ընդհակառակն յօդուածագիր մը այնչափ մեծ նշանակութիւն կուզէ տալ Փլորենտիոյ ժողովին եւ Եւգինէոսի կոնդակին, որ կը յայտարարէ թէ բուն Հայաստանի վարդապետները տեսնելով Կոստանդին կաթողիկոսին ի միութիւն դիմումը աթոռի փոխադրութիւնը կատարեցին (11. ԱՄՍ. 466)։ Սակայն այդ դիտողութիւնը, դիտողին նպատակին հակառակը կապացուցանէ, եւ Կոստանդինին ըրածը՝ անհատական գործ եղած ըլլալը կը հաստատէ, որով կը յայտնուի թէ Հայ եկեղեցւոյն ընդհանրութիւնը անոր գրածը չընդունեցաւ եւ մերժեց։ Իսկ մենք դիտել կու տանք, որ Մեծոփեցին՝ Սսոյ վրայ բարդած 12 մեղադրութեանց մէջ, ամէնէն մանր պարագաներու իջնալով մէկտեղ, Կոստանդինի միութեան կամ Եւգինէոսի կոնդակին գոյութիւնն իսկ կանգիտանայ։ Ասկից կրնանք հետեւցնել թէ միութիւն կամ կոնդակ՝ բնաւ մտադրութեան չեն առնուած, կամ այն է որ Արեւելեաններ տեղեկութիւն իսկ չեն ունեցած, եւ կամ կարեւորութենէ զուրկ են դատած, եւ հիմնուած են այն կէտին վրայ, թէ Կիլիկեցւոց մէջ մնացեալ էր խմոր աղթարմայութեան Կոստանդեայ Կեսարացւոյ եւ Գրիգորի Անաւարզեցւոյ (ԿՈՍ. 55), եւ ոչ թէ նոր զարկ մը ստացած էր Կոստանդին Վահկացիի եւ Գրիգոր Խանձողատի ձեռքով։ Արեւելեայք յայտնապէս նկատի կառնեն ինչ որ մնացեալ էր ու հին էր, եւ ոչ թէ բան մը որ նոր գործուած ըլլայ։

« 1447. Մեծոփեցին և Կիլիկեցիք   |   1449. Աջին Անյայտացումը »
© Gratun.org