Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Թ. Մուսաբէգեանց

1449. Աջին Անյայտացումը

Երբ աթոռոյ փոխադրութեան խորհուրդը տակաւ դէպի լուծումը կը յառաջէր, եւ ամէն տեսակ պարագայ, պատահար ու երազ այդ նպատակին վրայ կը մեկնուէր, ամէնէն աւելի նշանակութիւն կը ստանար Լուսաւորչի Աջին Սիսի հայրապետանոցէն անհետանալ կամ գողցուիլը։ Մեզի զարմանալի կը թուի, որ Մեծոփեցին ակնարկ իսկ չունի այդ անհետացման վրայ, այնչափ որ թերեւս Մեծոփեցիին կրթնելով անհետացումը ուրանայինք, եթէ բազմաթիւ ժամանակակից յիշատակարաններ զայն չհաստատէին։ Անհետացման թուականն ալ բացատրութեանց կը կարօտի, զի մինչ նորեր ինչ ինչ յիշատակարաններու կրթնելով 1441-ին կը դնեն անհետացումը (ՉԱՄ. Գ. 486), անդին ուրիշ յիշատակարան մը, 1439-ին գրուած, որոշակի կը հաստատէ թէ յայսմ ամի վերացեալ եդեւ Աջն ի Սսոյ, եւ ոչ գիտեմք զինչ եղեւ (ՓԻՐ. 119)։ Եթէ թուականին գրութեան կամ ընդօրինակութեան մէջ սխալանք սպրդած չէ, Աջին անյայտացումը Գրիգորի կաթողիկոսութենէն առաջ եղած կը հանդիպի՝ եւ Գրիգոր առանց Աջի կաթողիկոս եղած կըլլայ։ Մենք կը դժուարանանք այդ ենթադրութիւնը ընդունիլ, զի այդ առիթին Գրիգորի կաթողիկոսութիւնն իսկ անընդունելութեան հանդիպած կըլլար, եւ Մեծոփեցին ալ առանց դիտողութեան դնեն կաթողիկոս չէր ըսեր (ԿՈՍ. 63)։ Չամշեան ալ Մուսաբէգեանցին առանց հաւանութեան երեւելի առաջնորդաց եւ աթոռաց նստել ըլլալը միայն կը յիշէ (ՉԱՄ. Գ. 486), մինչ Գրիգորի նախորդներն ալ նոյն կերպով նստած էին։ Ուստի 1439-ին անյայտացումը իբրեւ անհաւանական մէկդի թողլով, կը նախադասենք ուրիշ յիշատակագիրի մը ըսածը, որ այսպէս կը գրէ 1441-ին Յայսմ ամի ՊՂ. դարձեալ յայլ իմն պատահումն հանդիպեցաւ Հայոց ազգիս քանզի Աջ սուրբ Լուսաւորչին մերոյ, որ կայր հիմի քանի ժամանակ ի Սիս քաղաքի, անյայտ եղեւ, ոչ գիտեմք թէ ինքն զինքն ծածկեց, եւ ի մեծ նեղութեան կան եւ ի տրտմութեան Հայոց ազգս վասն այս պատճառի, եւ զկաթողիկոս Գրիգոր բազում չարչարեցին եւ այլ եպիսկոպոսանք ընդ նմա վասն Աջին Լուսաւորչին մերոյ ի ձեռն ընտրելոյ եւ արդարոյ առն միոյ, եւ վրայ կը բերէ Խաչափայտին, Լուսաւորչի նշխարաց, Վարագայ խաչին, եւ Սուքիասանց ոսկրներուն գիւտերը (ՓԻՐ. 125)։ Յիշատակարանը գրուած է 1441 մարտ 15-ին, եւ հարկաւ բաւական ատեն անցած էր, մինչեւ որ հեռաբնակ յիշատակագիրը գոյժը իմանար, հետեւաբար յարմարագոյն կու գա 1440-ին վերջին ամիսներուն գնել անյայտացումը։ Իսկ անյայտացումը պէտք է վերագրել այն Կիլիկեցի եպիսկոպոսներուն որոնք Արեւելեանները փոխադրութեան կը քաջալերէին իրենց նամակով (§ 1447), եւ այդ նպատակով Մեծոփեցիին կը դիմէին։ Անշուշտ փոխադարձ համեմատութեամբ կազմած են այդ հնարքը, փոխադրութեան գործը դիւրացնելու համար, որով Մուսաբէգեանցը եւ իր համախոհ եպիսկոպոսները նեղի դնելնին, հաշիւով եղած գործ մը կը տեսնուի, ճշմարտութիւնը ծածկելու համար։ Նոզնիսկ Մեծոփեցիին խոր լռութիւնը Աջին անյայտացման մասին, կշռուած լռութիւն մը կըլլայ։ Գողութեան խորհրդակից եւ գործակից եղած ըլլալովը, նա չէր կրնար ոչ ճշմարիտը խոստովանիլ, եւ ոչ անգիտակի պէս կեղծել, եւ յարմարագոյն սեպած կըլլայ լռելը։ Լուսաւորչի Աջին Հռոմկլայի առումէն եւ Եգիպտացիներէն գրաւուելէն ետքը, նորէն ետ առնուած, եւ Սիսի մէջ պահուած ըլլալը, իր կարգին գրած ենք (§ 1198) եւ կրկին այդ կէտին վրայ չենք անդրադառնար։

« 1448. Մուսաբէգեանց ու Պապը   |   1450. Ժողովէն Առաջ »
© Gratun.org