Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Թ. Մուսաբէգեանց

1452. Համընթաց Պարագաներ

Աթոռի տեղափոխութեան ոչ թէ լոկ արդարացեալ, այլեւ պահանջեալ գործ մը եղած ըլլալը ընդունելով մէկտեղ, կրնայ դիտուիլ թէ ուրիշ տեղափոխութիւններ կատարեցին պաշտօնի վրայ եղող կաթողիկոսներ, մինչ այս անգամ նոյն կաթողիկոսը չէր, որ Սիսէ Էջմիածին կը փոխադրուէր, այլ նոր կաթողիկոս մը կընտրուէր Էջմիածինի մէջ։ Չամչեան, այդ կէտը պարզելու համար կը յիշէ նախապէս, թէ Մուսաբէգեանցի ընտրութիւնը կատարուած էր առանց հաւանութեան երեւելի առաջնորդաց եւ աթոռոց, որով ըսել կուզէ թէ օրինաւորապէս ընտրեալ կաթողիկոս չէր, եւ թէ ազգը իրաւունք ունէր զայն չընդունիլ եւ չճանչնալ, եւ նոր ընտրութիւն կատարել։ Իրօք ալ պատմուած պարագաներն ալ կը վկայեն, թէ նախորդին սպանութեամբ, եւ հետապնդողի մը դէմ մրցելով յաջողած էր Մովսէս իշխանի որդի Գրիգոր՝ հայրապետական աթոռին տիրանալ (§ 1441), եւ ինչպէս Յովսէփը (§ 1442), նոյնպէս Գրիգորն ալ հնար էր կաթողիկոսներու շարքին մէջ չառնել։ Ուրիշ պարագայ մըն ալ ունինք նմանապէս Չամշեանէ յառաջ բերուած, անշուշտ աղբիւրէ մը քաղելով, թէ Արեւելեայք գրեցին առ Գրիգոր Մուսաբէգեանց եւ հրաւիրեցին գալ յԷջմիածին, եւ թէ սա չեառ յանձն գալ անդր (ՉԱՄ. Գ. 486)։ Ասկէ ալ կը հետեւի որ Մուսաբէգեանց երթալ չուզելով, հրաժարեալ նկատուեցաւ, եւ թէ ոչ յայտնապէս, գոնէ լռելեայն նոր ընտրութեան հաւանեցաւ, կամ թէ իբր ըմբոստ դատուեցաւ, եւ գահընկէց հռչակուեցաւ։ Չամշեանի յառաջ բերած պարագաները նկատի չառնելով ալ, մենք պիտի յայտարարենք թէ Հայաստանեայց եկեղեցւոյ սկզբունքով՝ ոչ աթոռը, եւ ոչ եկեղեցին, որեւէ աթոռակալի կամ հայրապետի տիրապետական կամքին չեն յանձնուիր։ Հայոց եկեղեցին, իր կաթողիկոսներն ալ ազգային ընդհանուր ժողովին ենթարկեալ գիտէ, եւ ժողովով դատուելնին ու գահընկէց ըլլալնին կընդունի։ Պատմութիւնը մեզի ցուցուց թէ դատուած եւ արդարացած, եւ թէ դատուած ու դատապարտուած եւ թէ ժողովով գահընկեց հռչակուած կաթողիկոսներ , որ այդ սկզբունքին գործնական ցուցմունքներն են։ Ըստ այսմ, եթէ Մուսաբէգեանցի ընտրութիւնն օրինաւոր համարուի կամ ոչ, կամ եթէ Մուսաբէգեանց Էջմիածին երթալու հրաւիրուած ըլլայ կամ ոչ, երբոր համակամ եւ համաձայն ազգային ժողով մը դադարած կը հռչակէ Մուսաբէգեանցի կաթողիկոսութիւնը, եւ եւ աթոռը դադարծ ճանչնալով, նոր կաթողիկոս կընտրէ, այլ եւս խնդրոյ տեղի չի կրնար ըլլալ գործին կանոնաւորութեան, եւ նոր ընտրեալին օրինաւորութեան վրայ։ Երբոր Պիսայի եւ Կոստանդինոյ ժողովները, պաշտօնի վրայ գտնուողները մերժելով Աղէքսանդր Ե կամ Մարտինոս Ե. պապերը ընտրեցին (§ 1431), եւ երկուքն ալ իբրեւ օրինաւոր պապեր ընդունեցան Հռոմէականներէն, չենք իմանար թէ ինչպէս Հայ հռոմէականներկը յաւակնին հակաթոռ մը ցուցնել Վաղարշապատի ազգային ժողովէն ընտրուած կաթողիկոսը (ԸՍՏ. 248), որպէսզի օրինաւոր կաթողիկոսութիւն սեփականեն Կիլիկիոյ աթոռին, եւ Կիլիկիոյ անունով արդարացնեն դարեր վերջ ստեղծուած Հայ կաթոլիկ կաթողիկոսութիւնը։ Հակաթոռութեան վճիռը ոչ թէ աթոռակալ մը կու տայ իրեն մրցակիցին դէմ, այլ հանրութիւնը, այսինքն ազգն ու եկեղեցին, մէկուն գիրքը պաշտպանելով եւ զօրացնելով, եւ միւսին ներքին ու արտաքին ճանաչումը զլանալով, մին օրինաւոր ու միւսը ապօրէն մին աթոռակալ ու միւսը հակաթոռ կը վճռէ։ Վաղարշապատի ժողովը ազգին հանրութեան օրինաւոր ներկայացուցիչն էր, իր որոշումը վաւերական եղաւ օրէնքով եւ կանոնով, հաստատուն եղաւ գործով եւ արդիւնքով։

« 1451. Փոխադրութեան Արդարացումը   |   1453. Ժողովին Ներկաները »
© Gratun.org