Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Կիրակոս Ա. Վիրապեցի

1462. Կիլիկոյ Դիրքը

Օրհնութեան կոնդակներուն կարգին յիշուած կը տեսնենք, թէ զրկուեցաւ նաեւ աթոռն Սսոյ, ուր նստէր Գրիգոր Մուսաբէգեանց (ՉԱՄ. Գ. 483)։ Չենք կրցած ստուգել այդ տեղեկութեան առաջին աղբիւրը, որ մեծ նշանակութիւն ունի Կիլիկիոյ աթոռին դիրքը ճշդելու։ Եթէ Մուսաբէգեանց ընդունեցաւ Կիրակոսի օրհնութեան կոնդակը, ուրեմն ոչ միայն կամակից էր Վաղարշապատի ժողովին, այլ ինքզինքը եիթարկած էր անոր գերագահ իշախունթեան, որով տեղի չէր մնար Կիլիկիոյ աթոռը հակաթոռ նկատելու, ինչպէս որ ազգը նկատեց բաւական երկար միջոց մը, մինչեւ երկու աթոռներուն մէջ համաձայնութիւն հաստատուիլը։ Հայերը ազգովին եւ իր կաթողիկոսով հռոմէադաւան ցուցնելու մարմանջը, որ Չամշեանի հետեւողութեամբ Մխիթարեան գրիչներու մեծ նպատակն է եղած, Մուսաբէգեանցի անձին վրայ մեծ կարեւորութիւն դրած է, եւ աւելորդ պէտք չէ նկատուի, եթէ այստեղ միջանկեալ կերպով մենք ալ քանի մը դիտողութիւն աւելցնենք։ Իրենցմէ ոմանք Մուսաբէգեանցը անկանոն ընտրուած եւ ոչ օրինաւոր կաթողիկոս ցուցնելու ուզած ատեն (ՉԱՄ. Գ. 486), ուրիշ մը զայն իբրեւ օրինաւոր աթոռի տէր, եւ Վիրապեցին հակառակաթոռ կաթողիկոս կոչելու կը հասնի (ԸՍՏ. 248), եւ վերջերս ուրիշ մըն ալ Մուսաբէգեանցը մինչեւ 1450 օրինաւոր կաթողիկոս ցուցնել կը ճշդի (11. ԱՄՍ. 467)։ Մենք իրաւունք կունենայինք իրարու հակառակ կարծիքները զիրար եղծանող ըսելով, խնդիրը զանց ընել, սակայն պատմական եղելութիւնները լուսաբանելու, պարտքն ալ կը զգանք։ Մուսաբէգեանցի անձին մասին որոշ եւ ստոյգ տեղեկութիւնները կը պակսին, որ կարենանք բացարձակ կերպով բան մը հաստատել, ուստի պարտաւորեալ կցկտուր ակներկները մօտեցնելով պիտի քաղենք պատմական եզրակացութիւնները։ Անոնք որ Կիլիկիոյ մասնաւոր աթոռը՝ ոչ թէ Կարապետ Եւդոկիացիէ, այլ Գրիգոր Մուսաբէգեանցէ կը սիրեն սկսիլ, աթոռին աւելի փայլ մը տալու փափաքով, Մուսաբէգեանցի եւ Եւդոկիացիին մէջտեղ Յովսէփ կաթողիկոս մը կը դնեն, Մաղաքիա դպիրին յիշատակագիրէն քաղելով (ՍԻՍ. 218)։ Այդ Յովսէփը միեւնոյնը պէտք է ըլլայ որ Վահկացիէն ետքն ալ կաթողիկոսական աթոռը ձեռք ձգելու աշխատեցաւ (§ 1442), եւ եթէ առիթ գտաւ իր ոտնձգութիւնները նորոգել, անշուշտ այլեւս Մուսաբէգեանց չկար, եւ բնական եզրակացութեամբ, եւ ոչ թէ մտացածին կարծիքով, կը հետեւի Մուսաբէգեանցի կամ մեռած եւ կամ տեղը լքած հեռացած ըլլալը։ Մենք դժուարութիւն պիտի չհանէինք սպանութեան պարագան ալ ենթադրե, եւ վեց սպանեալ կաթողիկոսներէն ետքը (ԿՈՍ. 55)։ Եօթներորդ մըն ալ աւելցնել այդ շարքին, ինչ որ Աջին գողութեան կամակից Կիլիկեցի եպիսկոպոսներուն նպատակէն (§ 1449) օտար պիտի չըլլար։ Առանձին մտադրութիւն պէտք էր դարձնել յիշատակագիրէ մը առնելով եղած հրատարակութեան վրայ, թէ կաթողիկոսութիւնը քսան եւ հինգ ամ խափանեալ մնաց ի մայրաքաղաքս Կիլիկիոյ, այսինքն ի Սիս (ՀԱՅ. 575), եթէ ստուգած չըլլայինք, թէ Ալիշան, որ առանց աղբիւրը ցուցնելու Անտոնեանց մատենադարանին մէջ գտնուող յիշատակարան մը կը հրատարակէ, պարզապէս թիւրիմացութեան զոհ գացած է, քսան եւ հինգ կարդալով, ինչ որ բնագիրին մէջ յայտնապէս զոր հինգ ամ քափանեալ մնաց գրուած է (ՅՇՏ.), որով աւելորդ կը դառնան նոր գրողի մըն ալ դիտողութիւնները (11. ԱՄՍ. 466)։ Արդ եթէ 1147-էն առաջ, հինգ ամ խափանեալ մնաց Սսոյ աթոռը, այսինքն գահակալ չունեցաւ, ուրեմն Մուսաբէգեանց ոչ եւս կապրէր կամ ոչ եւս կաթողիկոս կը ճանչցուէր, եւ մտացածին չէ 1441-էն այս կերպ այն կերպ Սսոյ աթոռը դադարածեւ վերջացած ըսել։

« 1461. Միւռոն և Օրհնագիրեր   |   1463. Սսոյ Աթոռին Վախճանը »
© Gratun.org