Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Կիրակոս Ա. Վիրապեցի

1463. Սսոյ Աթոռին Վախճանը

Երկու կտորները յառաջ կը բերուին ցուցնելու թէ 1444-ին եւ 1450-ին տակաւին Մուսաբէգեանցը կենդանի էր, բայց չենք իմանար թէ ինչ օրինաւորութեան փաստ կրնայ քաղուիլ Մուսաբէգեանցի կենդանութենէն, քանի որ նա ազգային ժողովով գահընկեց հռչակուեցաւ, իսկ կենդանի մնալն ալ օրինաւոր ըլլալ ըսել չէ։ Բացաստի պէտք է դիտել տանք, թէ 1444-ին եւ Կիրակոսի միանգամայն կաթողիկոս ըսուիլը հարկաւ Մուսաբէգեանցը չի ցուցներ, վասնզի ի Կիլիկիա եւ ի Վաղարշապատ յաւելուածները՝ ամբողջ պատճէնին ընդօրինակութեամբ չեն հաստատուած (11. ԱՄՍ. 466)։ Մինեւնոյն 1444 տարին եւ միեւնոյն սահմանակցութեան մէջ գրուած յիշատակրան մը Տեառն Գրիգորի եւ տեառն Կիրակոսի կաթողիկոսութիւնները միանգամայն կը յիշէ (ՓԻՐ. 133), բայց Գրիգորը՝ Ջալալբէգեանցէ է եւ ոչ թէ Մուսաբէգեանցը, եւ այդ երկու անուններու զոյգ գործածուիլը ստէպ կը տեսնուի մինչեւ Կիրակոսի մահը, թէպէտ վերջինս հրաժարած ու քաշուած էր։ Իսկ 1450-ին գրուած կարծուած նամակը ճիշդ այդ թուականը չի կրեր, զի Հայոց ՌՊՂԹ թուականը (11. ԱՄՍ. 468) 1450 չէ այլ 2450, որուն հասնելու համար ալ յոյս չունինք։ Իսկ եթէ ըսեն թէ սխալմամբ գրուած կամ տպուած է, պէտք է ընդունիլ որ սխալէն ալ ուղիղ հետեւանք չելլեր։ Ուրիշ պարագաներ ալ նկատելի են այդ յառաջ բերուած գիրին մէջ։ Գիրը կուղղուի սրբոյ հօրն Եւգինեայ քահանայապետի. իսկ Եւգինէոս Դ. 1450-էն երեք տարի առաջ 1447-ին մեռած էր, ինչ որ հնար չէր որ երեք տարի ետքը իմացուած չըլլար Սիս կամ Գահիրէ։ Նոյն թուղթին մէջ կըսուի, թէ Սարգիս եւ Թովմաս վարդապետները ինքն Գրիգոր ղրկած ըլլայ, մինչ անոնք Վահկացիէն ղրկուած էին, եւ Ալբերդոս կրօնաւորն ալ ոչ 1450-ին այլ 1440-ին նամակը տանողն է (ԱԶԱ. 104)։ Անոնք որ 1450-ին Մուսաբէգեանցը կենդանի, եւ եպիսկոպոս եպիսկոպոսաց երկու Հայաստան աշխարհաց կուզեն ընդունիլ, պէտք է նաեւ մեկնեն, 1447-ին Կարապետ Եւդոկիացիին Եգիպտոսի սուլտանին հրովարտակով Սսոյ մէջ կաթողիկոս նստած ատեն, ի՞նչ կերպով Մուսաբէգեանց կրնար այդ դիրքը պահել Գահիրէի մէջ, երբ արդէն ուրիշ մը տիրող պետութենէն ճանչցուած էր։ Պէտք չէ մոռնալ եւս որ Երկու հայաստան աշխարհաց բացատրութիւնը երբեք Հայոց սովորական չէ եղած, որոնց պաշտօնական ոճն է Ամենայն Հայոց բանաձեւը։ Ուրիշ մանրամանսութիւններու մէջ մտնել չուզելով ալ՝ կրնաք եզրակացնել, թէ կեղծ գրուած մըն է իբր փաստ յառաջ բերուածը եւ Կաֆացի լատինամոլներու յերիւրուած մը, որ միանգամայն անվստահութեան մեծ կասկածներ կը տարածէ Փլորենտիոյ Լաւրենտեան մատենադարանին, եւ ուրիշ պապական դարաններու մէջ պահուած գրութեանց վրայ։

« 1462. Կիլիկոյ Դիրքը   |   1464. Սսեցոց Կարծիքը »
© Gratun.org