Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Կիրակոս Ա. Վիրապեցի

1469. Կիրակոս Յանձնառու

Այդ գործողութեանց ոչ մի պարագայն կանոնական՝ եւ ոչ մի պատճառանքը հիմնական չըլլալուն, բացարձակ առմամբ հնար չէր Կիրակոսի կաթողիկոսութիւնը դադարած եւ Գրիգորը իրաւամբ կաթողիկոսութեան անցած համարիլ։ Սակայն մեր պատմագիրներէն եւ ժամանակագիրներէն եւ յիշատակագիրներէն ամէնքն ալ 1443-ին կը դնեն Գրիգորի կաթողիկոսութիւնը, եւ Կիրակոսի միայն երկու տարի կաթողիկոսութիւն կու տան, ինչպէս Մեծոփեցին ալ կը գրէ, թէ սուրբ հայրապետս տէր Կիրակոս երկու ամ նստաւ յաթոռ պատրիարքութեանն ի կաթուղիկէն (ԿՈՍ. 75)։ Մենք ալ պիտի հետեւինք այդ կարծիքին, եւ այս կէտէն դադարեալ նկատելով Կիրակոսի պաշտօնավարութիւնը, իրեն յաջորդին անունով պիտի մակագրենք մեր յօդուածները։ Այս միտքին մեզ մոտեցնողը ոչ թէ բացարձակ արդարութեան սկզբունքն է, զի ոչ մի իրաւունք կրնայ յառաջբերուիլ Կիրակոսի պաշտօնանկութիւնը արդարացնելու, այլ միայն իրական եղելութեան հիմամբ է որ այդ տեսութիւնը կընդունինք։ Կիրակոս որ պաշտօնին հետամուտ չէր, բնաւորութեամբ ալ անկէ հեռու էր, եւ առաքինութեամբ ալ պնդելու կամք չունէր, երբոր տեսաւ զայրացած փոթորիկը եւ եկեղեցական դասուն աղմկալից հակառակութիւնը, ոչ միայն շարժում մը չըրաւ եւ բառ մը չարտասանեց իր իրաւունքը պաշտպանելու եւ հակառակորդներուն լրբութիւնը զսպելու, այլ կարծես թէ ուրախանալով որ անտանելի բեռէ մը կազատի, էսկոյն ձեռնթափ եղաւ գործէն, պահանջուած հրաժարականը յօժարակամ տուաւ եւ պաշտօնապէս պաշտօնէ քաշուեցաւ թողլով ասպարէզը իր հակառակորդներուն որպէսզի գործեն ինչպէս կուզեն, եւ աթոռը յանձնեն ում կը հաճին։ Միւս կողմէն գործին ելուխը գտնուողները, ազգային ժողովի կերպարանը կու տային իրենց ձեռնարկին, եւ համախումբ որոշումով դադարեալ կը հռչակէին մէկը եւ աթոռ կը բարձրացնէին միւսը։ Այդպիսի պարագաներուն մէջ, ոչ թէ ներքին արդարութեան փաստը՝ այլ ձեւական օրինաւորութեան պայմանն է, որ ոռոշման վաւերականութիւնը կը վճռէ։ Եւ Կիրակոս յանիրաւի, բայց ձեւական օրինաւորութեամբ կաթողիկոսութենէ կը դադնրէր, եւ գործը իր յօժար հաւանութեամբ կը հաստատէր։ Իսկ ազգային եւ եկեղեցական տեսակէտէն անհնարին հարուած մը կը տրուէր հայրապետական աթոռին նշանակութեան եւ ազգային նուիրապետական միութեան, եւ կը ջնջուէր այն գեղեցիկ սկզբունքը որ երկու տարի առաջ հաստատուած էր Կիլիկիոյ աթոռին դադարմամբ եւ Աղթամարի աթոռին համաձայնութեամբ։ Այն համերաշխ եւ գործակից եւ միացեալ հայրապետութիւնը որ վերստին փայլելու եւ արդիւնաւորելու սահմանուած էր, նորէն իր բաժանեալ եւ պատկառեալ գրութեան վերադարձաւ, եւ մինչեւ այն որ երկփեղկեալ կաթողիկոսութիւնը եռափեղկեալ կերպարանի փոխուեցաւ, ոչ միայն Աղթամարի նորէն գլուխ քաշեց, այլ եւ Սիս եւ դադարած աթոռը համարձակեցաւ վերականգնիլ, ազգային համերաշխ միութեան եւ գործակից արդիւնաւորութեան յայտնի վնասներով։ Այն գեղեցիկ խորհուրդները որոնցմով առաջնորդուեցան 1441 տարւոյ գործիչները, շուտով խանգարեցան 1443 տարւոյ աւերիչներով, եւ ըսել թէ միեւնոյն անձերն էին գործիչներն ալ աւերիչներն ալ։

« 1468. Կիրակոս Գահընկէց   |   1470. Ընտրութիւնն ու Նախընթացը »
© Gratun.org