Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Ժ. Ջալալբէգեանց

1472. Կիրակոսի Դիրքը

Երբոր Կիրակոսի պաշտօնէ դադարելով Վասպուրականցոց գործն ու ազդեցութիւնը տկարացաւ, Մեծոփեցի Թովմասին այլեւս պէտք չէր մնար Էջմիածին մնալ, եւ կը գտնենք զինքն Մեծոփ դարձած եւ վանքին առաջնորդութիւնը ձեռք առած ըստ առաջնոյն։ Ինքն յայտնապէս բան մը չի գրեր, բայց 1443-ին վանահայրութեան վրայ գտնուիլը կը յիշուի (ՓԻՐ. 130), որով շատ երկար մնացած չըլլար Կիրակոսի հետ, եւ անոր մօտէն հեռացած կըլլայ, տեսնելով որ այլեւս իրեն ընկերակցութեան կամ օգնութեան պէտք չունի, քանի որ Ջալալբէգեանց ոչ մի կերպով չէր խստանար անոր դէմ, մինչեւ իսկ անհակառակ կը ներէր որ Կիրակոս իբրեւ Կաթողիկոս պատուուէր ու յիշատակուէր։ Յիշատակութիւններէն ոմանք Վասպուրականի մէջ գրուած են, ուր Կիրակոսի կողմը զօրաւոր էր եւ կրնար անոր համար պնդել, եւ Գրիգորի անունը յիշատակել չուզեց, ինչպէս են 1446-ին Արճէշ (ՓԻՐ. 153) եւ Վան (ՓԻՐ. 154), եւ 1447-ին Արծկէ (ՓԻՐ. 157) գրուած յիշատակարանները։ Սակայն ասոնց հետ կան 1445-ին Խլաթ (ԹՈՐ. Բ. 306), եւ 1446-ին Բաղէշ (ՓԻՐ. 151) գրուածներ ալ, որոնք Վասպուրականէ դուրս են։ Բայց աւելի նշանակալից են այն յիշատակարանները ուր Գրիգոր ու Կիրակոս զոյգ կը յիշուին, զոր օրինակ 1444-ին Արզնի գրուածը (ՓԻՐ. 133), որուն նմաններ ստէպ կը հանդիպին (ԱՐԱ. 230), բայց առանձին յիշուելու արժանի է Մեռելյարոյց կոչուած աւետարանը, Արճէշ գրուած եւ Մեծոփ ծաղկած 1445-ին, ի հայրապետութեան տեառն Կիրակոսի սուրբ կաթողիկէ Էջմիածնի, եւ ի հայրապետութեան տեառն Գրիգորի աթոռակից Լուսաւորչին մերոյ, երբ հոն էր եւ առաջնորդութիւն կը վարէր, աստուածաբնակ սուրբ ուխտին Մեծոփայ սուրբ Աստուածածնայ տաճարին՝ Թումայ մեծ րաբունապետ (ՓԻՐ. 147), որ է նոյն ինքն Մեծոփեցի պատմիչը եւ ցաւով Էջմիածինէ հեռացողը։ Չենք կրնար ենթադրել որ Մեծոփեցին ներէր Գրիգորի անունը իր վանքին մէջ Կիրակոսի հետ զոյգ յիշատակել, եթէ Կիրակոս հալածեալ մը եւ Գրիգոր հալածիչ մը հանդիսանար անոր աչքին։ Հետեւաբար կրնանք վստահօրէն ըսել, թէ Գրիգոր Կիրակոսի պատուաւոր դիրք մը կազմած էր, Կաթողիկոսական ձեւ եւ պատիւ չզլանալով, թէպէտ Վանաստանի նախկին ճգնաւորը, Էջմիածնի շուրջը գտնուող վանքերէն միոյն մէջ նորէն իր ճգնողական կեանքը կանցնէր, անցած դարձածէն անտեղեակ, եւ ըլլալիքին անտարբեր, աղօթքէ միայն սպասելով եկեղեցւոյն եւ ազգին բարիքը։ Երկու կաթողիկոսներու անուններուն զոյգ յիշատակուիլը, եթէ առաջին անգամ Ջալալբէգեանի կողմէն փափկանկատ զգացումի արդիւնք եղաւ, սակայն ապագային զեղծումներուն դուռ եւ աթոռակից կաթողիկոսներու շրջան մը կազմեց, Կիրակոսի կեանքը աթոռէ քաշուելէն ետքը վեց տարի եւս տեւած է, եւ մահը տեղի ունեցած է 1448-ին, մերձաւորաբար ութսունամեայ եղած ատեն, թէպէտ ստոյգ պատմութիւնը չունինք։ Առաքինի եւ սրբակեաց անձ մը եղած էր միշտ, այնպէս ալ վախճանեցաւ, բարձր աստիճանին հասաւ, գրեթէ դիպուածով, եւ միայն իր անունը ծառայեց աթոռին փոխադրութեան գործը նուիրագործելու։ Անտեղի չէր ըլլար եթէ Հայոց եկեղեցին ալ պատուէր Կիրակոսը, ինչպէս Հռոմայ եկեղեցին իբր սուրբ կը պատուէ անապատէ եկած եւ շուտով անապատ դարձած Կեղեստիոս Ե. պապը։

« 1471. Վասպուրականցիք և Սիւնեցիք   |   1473. Թովմաս Մեծոփեցի »
© Gratun.org