Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Ժ. Ջալալբէգեանց

1473. Թովմաս Մեծոփեցի

Գրիգորի կաթողիկոսութեան գործերը պատմելու չանցած, յարմար կը սեպենք Թովմաս Մեծոփեցիի մասին ըսուելիքն ալ վերջացնել։ Եռանդուն եւ տոկուն գործունէութեան վրայ տեսանք միշտ Մեծոփեցին, անդստին այն օրէն որ 12 ընկերակիցներու խումբ մը կազմելով, եւ Հայ եկեղեցականութեան մասերը բաժնող պատուարները քանդելով, Վասպուրականէ անցաւ Սիւնիք (§ 1396), եւ իրեն գրաւեց եռամեծ Տաթեւացին ու զայն Վասպուրական բերաւ (§ 1399)։ Պատահական գործ մը չէր Մեծոփեցիին ըրածը, եւ պէտք է ընդունիլ թէ հեռաւոր եւ բարձր նպատակներ ծնած էին անոր միտքին մէջ։ Բաւական ըլլայ նորէն միտք բերել անոր գործունէութեան արդիւնքները, զորս պատմութեանս կարգին հետզհետէ յիշեցինք, մինչեւ որ անոր մեծ գաղափարը իրագործեցաւ, եւ 1441-ին Հայ եկեղեցւոյն միահեծան հայրապետը հռչակուեցաւ Էջմիածնի մէջ։ Մեծոփեցին գոհունակութիւնն ալ ունեցաւ իր յարմար տեսած անձը նստեցնել կաթողիկոսական աթոռին վրայ, բայց երբ իր յաջողութեան գագաթնակէտը հասաւ, այնտեղէն սկսաւ իր աստղը խաւարիլ, եւ գործը ձախողութեան դիմեց։ Վասպուրականցիք իրենց ձախողութեամբ սկսան զերծանիլ, Էջմիածնի մէջ իրենց բացարձակ գործունէութիւնը հաստատելով եւ Սիւնեցոց նախանձը գրգռելով։ Մեծոփեցին ալ կընդունի այդ մեղադրանքը, երբ կը խոստովանի, թէ անգիտութիւն մեծ արարին կաթողիկոսն Կիրակոս եւ վերակացուք նորին (ԿՈՍ. 75), բայց պէտք չէ մոռնանք թէ Կիրակոսի գլխաւոր վերակացուն ինքն էր, եւ չի կրնար ինքզինքը պատասխանատուութենէ զերծ կարծել։ Թերեւս այս խիղճն է որ իրեն կը թեռադրէ տեղի տալ, որեւէ մաքառում ու մրցակցութիւն չյուզել, այլ լուռ ու մունջ քաշուիլ իր վանքը, եւ գործը թողուլ իր ընթացքին, գրեթէ անգործ կեանք մը անցնելով մինչեւ իր մահը։ Պատմութեանը մէջ կըսէ թէ յետ յիսուն ամացս սկսայ (ՄԵԾ. 44), որով փոխագրութեան ձեռնարկէն առաջ զայն գրած կըլլայ, իսկ փոխագրութեան յիշատակարանները Մեծոփ դառնալէն ետքը գրած է։ Երկրորդ հատուածին վերջը 1443 թուական է նշանակուած (ԿՈՍ.74), եւ գրուածին գոհունակ ոճը կը ցուցնէ թէ առաջին երկու մասերը գրած է Էջմիածնի մէջ, նոյն տարւոյն սկիզբները, տակաւին Կիրակոսի դէմ շարժումը չսկսած, իսկ երրորդ հատուածին մէջ, կը գրէ, թէ փոթորիկին լրանալէն այս երկու ամ է (ԿՈՍ. 86), որով 1446-ին գիրի առած կըլլայ այդ վերջին հատուածը, որ բովանդակ այրած սիրտի մը զեղծուածն է, եւ զսպուած կիրքի մէջ յիշուած բոլոր տիրադրուժներու եւ քահանայապետ անարգողներու օրինակները կը կուտէ Կիրակոսի դէմ ելնողներուն գլուխը, յատկապէս կը զայրանայ Հերմոնեցիին դէմ, ականջօք խլացեալ, սպիտակ մօրուօք՝ զի դեղին է փոխանակեալ եւ մօտեալ գերեզմանի ծերին դէմ (ԿՈՍ. 84)։ Կը զայրանայ թէ տակաւին մեղայ ոչ եկն ի բերանս նոցա (ԿՈՍ. 86), բայց կը մաղթէ Աստուծմէ մի առնել նոցա դատաստան յահագին դատաստանն, այլ աստ առնել նոցա թողութիւն (ԿՈՍ. 87)։ Սակայն եւ այնպէս սպասած մխիթարութիւնը չունեցաւ, եւ ցաւով կնքեց իր կեանքը Կիրակոսէ քիչ առաջ։ Յիշատակարան մը 1446-ին կը դնէ անոր մահը, վաթսուն ամ կացեալ անդ ի Մեծոփ (ՓԻՐ. 148), սակայն նորէն Ե եւ Է թուատառերու շփոթութիւն պէտք է ընդունիլ, վասն զի 1448-ին Յակոբ Ղրիմեցի վարդապետը կը յղէ անոր ազգահամարի եւ տոմարի բացատրութիւնները (ՓԻՐ. 158)։ Ըստ այսմ 1448 տարին ընդունած է իբր Մեծոփեցիին մահուան թուական, իսկ տարիքը եօթանասունը անցած պէտք է հաշուել։

« 1472. Կիրակոսի Դիրքը   |   1474. Արեւելակողման Պետութիւններ »
© Gratun.org