Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Ժ. Ջալալբէգեանց

1477. Կիլիկիոյ Աթոռը

Աղթամարի խզումէն աւելի կարեւորութիւն ունեցաւ Կիլիկիոյ բաժնուիլը։ Փոխադրութեան թուականէն, այսինքն 1441-ին ետքը Կիլիկիոյ ստացած կացութեան վրայ արդէն փոքրիշատէ խօսեցանք (§ 1462), եւ Մուսաբէգեանցի կենդանի կամ մեռած ըլլալուն մասին, ինչ ալ ըլլայ ճշմարիտը կամ ճշմարտանման կարծիքը (§ 1463), ստոյգ է թէ Կիլիկիոյ աթոռը միջոց մը խափանուեցաւ եւ դադրեցաւ, եւ յաջորդութիւնը ընդհատեցաւ Սսոյ մէջ։ Ամէն յիշատակարաններ, կը վկայեն թէ աթոռն որ էր ի սիս խափանեցաւ, կամ աթոռն Սսոյ ունայն մնաց (ՓԻՐ. 126), այնպէս որ Մուսաբէգեանցի հրաժարած կամ գահընկեց եղած, մեռած կամ Գահիրէ փախած ըլլալէն, իրաւական եւ իրական կացութիւնը չի փոփոխուիր։ Մէկը կըսէ, սուրբ աթոռս Լուսաւորչիս ի մայրաքաղաք Կիլիկիոյ, քսան հինգ ամ խափանեալ մնաց վասն անյայտ լինելոյ սուրբ Աջին (ՀԱՅ. 575)։ Արդէն ցուցուցինք թէ պարզ սխալանք մըն է 25 տարի ընթերցուածը, ինչպէս ուրիշ տեղ ալ գրուած է։ Զոր հինգ ամ խափանեալ մնաց վասն անյայտ լինելոյ սուրբ Աջին (ՍԻՍ. 223)։ Մեծոփեցին կը գրէ, թէ զարատ եւ զբիծն աղթարմայութեան, ի Կիլիկեցւոցն ի քահանայապետութիւն մուծեալ, Աստուած ազատեաց, եւ անկէց ետքն է, որ դարձեալ վերստին հակառակութեամբ կաթողիկոս եդին (ԿՈՍ. 85), որ է ըսել թէ Սսոյ աթոռին դադարելուն եւ վերսկսելուն մէջ, ընդհատման միջոց մը անցած է։ Անգամ մը որ Կիլիկիոյ աթոռը խափանեալ էր, հաւանական չէր անոր վերսկսիլը եթէ Էջմիածնի մէջ շփոթութիւններ ծագած չըլլային, Կիրակոսի գահընկէցութիւնը տեղի չունենար, Գրիգորը կաթողիկոս չհռչակուէր, Զաքարիա իր յարաբերութիւնները չխզէր, եւ Կիրակոսի ու Գրիգորի ու Զաքարիայի միանգամայն կաթողիկոսութիւնը ճանչցողներ չգտնուէին։ Այդ պառակտումն է որ Կիլիկեցիներն ալ քաջալերեց երեք կաթողիկոսներն ալ չճանչնալ, եւ չորրորդ մըն ալ իրենք հռչակել։ Այդպէս կը խորհի Մեծոփեցին ալ, որ Հերմոնեցին յանդիմանելով կըսէ, Կիլիկեցիքն զհամբաւս անգիտութեան եւ անհամութեան քո լսեցին, եւ այս պատճառով դարձեալ վերստին հակառակութեամբ կաթողիկոս եդին (ԿՈՍ. 85)։ Ովքեր եւ քանիներ էին այդ շարժումին գլուխը՝ չենք գիտեր, միայն կաթողիկոս հռչակուողին անունը գիտենք, որ էր Կարապետ Եւդոկիացի. Մեծոփեցիէն երէց մի աշխարհի կոչուած, հարկաւ առաջ ամուսնաւոր քահանայ եղած ըլլալուն համար։ Եպիսկոպոսութեանը համար ձեռնադրեալ ի Կիրակոսէ ըսուած է (ՉԱՄ. Գ. 491), եւ Մեծոփեցիին երէց մի աշխարհի, որ ի նոցանէ էր ձեռնադրեալ ըսելը (ԿՈՍ. 85), առ առաւելն ամուսնաւոր քահանայութենէ վեղարաւոր վարդապետութեան վրայ պիտի իմացուի, եթէ պարզապէս քահանայութեան վրայ առնել չուզենք։ Կիլիկեցի յիշատակագիրը, որ այնչափ հիացմամբ կը խօսի Կարապետի վրայ, Սսոյ մէջ աթոռ վերանորոգելու համար, այդ մասին բնաւտեղեկութիւն չտար. միայն եկեալ ի Թոխաթոյ կըսէ, ուսկից Եւդոկիացի մակդիր անունը, որ աւելի եպիսկոպոսական վիճակէն առնուած կը թուի, քան թէ ծննդավայրէն։ Կարապետի տրուած գովեստները, հարկաւ Կիլիկեցիի մը շռայլութիւններ են (ՀԱՅ. 575), սակայն ամէն առթի մէջ ճարպիկ եւ գործունեայ եւ մտաւոր կարողութեան ալ տէր անձ մը եղած կը տեսնուի։

« 1476. Աղթամարի Խզումը   |   1478. Կիլիկիոյ Աթոռը »
© Gratun.org