Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Ժ. Ջալալբէգեանց

1478. Կիլիկիոյ Աթոռը

Ամենայն Հայոց կաթողիկոսութեան համար Լուսաւորչի Աջին ունեցած նշանակութիւնըյայտնի ըլլալով (§ 1456), Կարապետին հնար չէր Սիսի մէջ կաթողիկոսութիւնը հաստատել առանց Աջն ալ վերահաստատելու, հետեւաբար պէտք էր որ գտած ըլլար անյայտացեալ Աջը, որուն բացակայութիւնը Կիլիկեցիներն ալ համոզած էր Սսոյ աթոռին դադրելուն։ Իրօք ալ այդ եղաւ Կարապետի ձեռնարկին փաստը, եւ յետոյ գտեալ, այսինքն անյայտ եղած Աջը՝ նորոգեաց զսուրբ աթոռս (ՀԱՅ. 575)։ Սակայն արդէն աշխարհաքարոզ եղած էր, թէ Աջը կանուխէն յայտնուած էր Վաղարշապատի մէջ, եւ այս եղած էր Կիրակոսի կաթողիկոսութեան հիմը, եւ միշտ ալ այն Էջմիածին կը մնար, զի 1445-ին Գրիգոր Ջալալբէգեան օրհնութիւն կը գրէր ի սուրբ յԱջէն Գրիգորի մերոյ Լուսաւորչի (ՓԻՐ. 140) եւ այնպէս ալ կը շարունակէր։ Իսկ Կարապետի աջը գտնալը եւ անով ինքզինքը կաթողիկոս հռչակելը 1446-ին առաջ եղած չէ, եւ պատմական հանգամանքներ բաւական են հաստատել, թէ Սսոյ նոր աջը, բուն եւ վաւերական աջը չէր, որչափ ալ Կիլիկիոյ կաթողիկոսներ ջանան պնդել եւ անոր ստուգութիւնը ապացուցանելու աշխատիլ։ Աջի մը մէջտեղ երեւնալը բաւական չէ այդ նպատակին, զի Աջի ձեւով մասնատուփը հայկական յատուկ սովորութիւն է, որով ամէն մի սուրբի նշխարքը, որ ոսկրն եւ ըլլայ, եւ որչափ պզտիկ ալ ըլլայ, աջ ձեռքի ձեւով արծաթէ տուփի մը մէջը կամ ծայրը կը զետեղուի, եւ կըլլայ սուրբի մը աջը։ Աջի ձեւին կիրառութիւնը յարմար տեսնուած է անոր օրհնութիւն տալու կամ խաչալուայ ընելու, եւ այժմ ալ Հայ եկեղեցիներու մէջ կը տեսնուին սուրբերու աջեր եւ նոյն սուրբի բազմաթիւ աջեր, որոնք միայն աջի ձեւով մասնատուփեր են, նոյնիսկ մատներն ալ օրհնութիւն տալու ծալլուած։ Ջալալբէգեանի վերոյիշեալ կոնդակին մէջ Լուսաւորչէն զատ տասը հատ եւս աջերէ օրհնութիւն կը յիշուի, աւելցնելով եւ այլ բազում աջերոյս որ աստ կան (ՓԻՐ. 140)։ Կիլիկիոյ աջերն ալ մէկէ աւելի են, եւ չորսից սրբոց աջերաց անունները կը տրուին, որոնք են սրբոյն Գրիգորի Լուսաւորչին, եւ Սեղբեսդրոսի Հռոմայ հայրապետին, եւ սրբոյն Նիկողայոսի ըսքանչելագործ հայրապետին, եւ սրբոյն Բարսումայ ճգնաւորին (ԱՋԱ. 58)։ Միւս կողմէն ոչ Էջմիածնի եւ ոչ Սիսի աջերը բացուած չեն, եւ մէջը ինչչափ ոսկր գտնուիլը քննուած չէ, եւ չենք ալ կրնար պնդել, թէ առաջին անգամ Աջի մասնատուփը շինել տուողը (ԱՋԸ. 30) աջ ձեռքի նմբողջ ոսկրները անոր մէջ զետեղած ըլլայ։ Ըստ այսմ Կարապետ Եւդոկիացիին դիւրին էր, նորէն բուն աջին նման նոր աջ մըն ալ պատրաստել տալ, մէջն ալ Լուսաւորչի մասունք զետեղել, եթէ չուզենք ալ ուրիշ որեւէ ոսկի մը զետեղած ըսել։ Որովհետեւ յետոյ գտեալ բացատրութիւնը, ոչ գիւտին պատմութիւնը կը ցուցնէ, եւ ոչ յայտնութեան պարագաները, եւ պարագային համեմատ գրուցուած խոսքէ մը աւելի չէ։

« 1477. Կիլիկիոյ Աթոռը   |   1479. Կարապետ Եւդոկիացի »
© Gratun.org