Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Ժ. Ջալալբէգեանց

1479. Կարապետ Եւդոկիացի

Փափաքելի էր գիտնալ թէ երբ եւ ինչպէս պատրաստուեցաւ Կարապետի կաթողիկոսութիւնը, ո՞ր տեղէ եւ քանի եպիսկոպոսներով կատարուեցաւ անոր օծումը, եւ ինչ պարագաներ ընկերացան այդ եղելութեան։ Թուականը պէտք է նշանակել 1446 տարին, ինչպէս յայտնապէս կը քաղուի քանիցս յիշուած Կիլիկեցւոյն յիշատակարանէն, որ թէպէտ առանց թուականի հրատարակուած է Ալիշանէն (ՀԱՅ. 575), սակայն Անտոնեաց մատենադարանը պահուած բնագիրը ՊՂԵ, այսինքն 1446 թուականը կը պարունակէ (ՅՇՏ), եւ է նոյն այն Ճաչոցը որ ծաղկելէն եւ կազմուելէն ետքը նուիրուած է Կարապետ Եւդոկիացիին։ Նոյն յիշատակարանն է որ կը վկայէ թէ Կիլիկիոյ աթոռը հինգ ամ խափանեալ մնաց վասն անյայտ լինելոյ սուրբ Աջին մերոյ Լուսաւորչին (ՅՇՏ)։ Կարապետ անմիջապէս փութաց իր դիրքը ամրացնելու համար Եգիպտոս երթալ սուլտանին մոտ, որ Տահիր կոչուած է (ՅՇՏ.) սակայն Ապուսայիտ Չաքմաք արդէն գահակալած էր (ՃՆՏ. 71)։ Կարապետ կուզէր հաստատութեան հրովարտակ եւ պարգեւներ ստանալ, իբր կաթողիկոս Եգիպտացւոց սուլտանութեան հպատակ Հայերուն։ Երթալուն եւ դառնալուն Երուսաղէմ հանդիպած է, ուր 1445-էն պատրիարք էր Աբրահամ, Եսայիի (§ 1435) եւ Յովհաննէս յաջորդած (ԲԱՌ. 49)։ Կարապետ անոր ալ օգնեց, եւ ազատեաց զեկեղեցին ի պարտուց եւ զսրբութիւնսն ի յօրինաց՝ դեռ Եգիպտոս չգացած, իսկ ի դարձին ստացած նուէրներուն մի մասը Երուսաղէմի յատկացնելով, ուզած է անշուշտ Միաբանութիւնը շահիլ եւ Երուսաղէմն ալ իր կաթողիկոսութեան ներքեւ պահել։ Կարապետը 1447-ին ալ յիշատակուած կը գտնենք իբր կաթողիկոս (ՓԻՐ. 157), հարկաւ պաշտօնապէս ճանչցուելէն ետքը, եւ այս թուականով ալ ցուցակի անցած է (ՍԻՍ. 218)։ Տարիէ մը 1448-ին, Պօղոս Գառնեցիին շինած Ս. Աննայի հայրապետանոցը (§ 1414) նորոգած՝ եւ անոր մէջ հաստատուած է (ՍԻՍ. 223)։ Դժուարին է ճշդել թէ որ երկիրներ եւ քանի վիճակներ ընդունեցան անմիջապէս Կարապետի կաթողիկոսութիւնը եւ Սսոյ աթոռին իրաւասութիւնը ներքեւ մտան։ Ոչ մի ճշգրտապատում յիշատակ մեզի հասած չէ այս մասին, եւ խնդիրին լուծումը կը մնայ հաւանական մերձեցումներու։ Քանի որ Գրիգոր Էջմիածնի մէջ կը նստէր Ճիհանշահի հովանաւորութեամբ, եւ Կարապետ Սիսի մէջ հաստատուեցաւ Չաքմաքի պաշտպանութեամբ, բնական էր, որ անոնց պետական սահմաններն ալ կաթողիկոսներուն իրաւասութեան գիծերը ըլլային, անոնց սահմաններէն անդին եղողներն ալ սահմանակիցներուն կապուելով, առանց որոշ եւ հաստատուն սահմանագիծ մը ունենալու, որով սահմանի վրայ եղող քաղաքներ շարունակ մէկէն միւին կանցնէին։ Այդ խորհրդածութիւններէն կը հետեւցնենք թէ Կիլիկիայէն դէպ արեւմուտք, Գարամանցիներուն եւ Օսմանցիներուն հպատակ Հայերը բնական կերպով մը Սիսին կապուեցան, մանաւանդ որ մինչեւ քանի մը տարի առաջ Սիսի հայրապետանոց ճանչնալու վարժուած էին, եւ Էջմիածին իրենցմէ հեռու էր եւ յարաբերութիւնները դժուար։ Այդ մեր կարծիքին հաստատութիւն կու տայ Եւդոկիացի Կարապետէն շուրջ 150 տարի ետքը կազմուած ցուցակ մը, ուր իբր Սսոյ աթոռին ենթարկեալ վիճակներ կը նշանակուին Կիլիկիայէ զատ, Երուսաղէմ, Հալէպ, Կիպրոս, Նէոկեսարիա, Անկիւրիա, Կոստանդնուպոլիս եւ Թեսաղոնիկէ (ՊԷՆ. Ա. 823)։ Ինչ որ կը ցուցնէ թէ Եգիպտոսի սուլտանութենէն դուրս, Գարամանցիներու եւ Օսմանցիներու ներքեւ եղող Հայերն ալ սկիզբէն Սիսի աթոռին յարած էին։

« 1478. Կիլիկիոյ Աթոռը   |   1480. Բաժանմանց Հանդէպ »
© Gratun.org