Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Ժ. Ջալալբէգեանց

1482. Աթոռակցաց Դիրքը

Ընդհանուր եւ իրաւասական խնդիր մը կը ներկայացնէ մեզի երկրորդական կաթողիկոսի մը անուանումը, որ յառաջիկային աւելի ընդարձակ կիրառութիւն ստանալ սահմանուած էր։ Կաթողիկոսի մը հրաժարելով ուրիշի մը անուանուելուն օրինակը ունինք Սարգիս Սեւանցիի վրայ (§ 812), մէկուն գահընկէցութեամբ ուրիշի մը ընտրուիլը տեսած ենք Վահան Սիւնիի (§ 770) եւ Կոստանդին Կատուկեցիի վրայ (§ 1182), պաշտօնավարութիւնը լքանելով գործը ուրիշի յանձնելու կերպն ալ գործադրած էր Գրիգոր Վկայասէրը (§ 879), վերջապէս հրաժարեալ կաթողիկոսի մը անուանապէս շարունակելն ալ տեսնուեցաւ Կիրակոս Վիրապեցիի վրայ (§ 1472), սակայն բոլորովին նոր էր գործի վրայ եղող եւ գործը չլքանող կաթողիկոսի մը քով, համահաւասար անունով եւ դիրքով, օծումով եւ արտօնութիւններով կաթողիկոս մը եւս պահել։ Շատեր սովորութիւն ըրած են այս երկրորդականներն ալ իբրեւ կատարեալ կաթողիկոս արձանագրել եւ կարգի թուահամարով կաթողիկոսներու գաւազանին անցընել (ԺԱՄ. 635), բայց մենք այդ սովորութեան պիտի չկարենանք հետեւիլ։ Մեր ըմբռնումով Ամենայն Հայոց հայրապետութիւնը յատուկ եւ միակ աթոռ մըն է, եւ ամէն աթոռ իր միակ աթոռակալը կրնար ունենալ, եւ ոչ երկու կամ աւելի։ Կրնանք ընդունիլ որ լիազոր փոխանորդներ կամ խորհրդականներ կարենան անուանիլ, որ նոյնիսկ եպիսկոպոս ձեռնադրելու եւ միւռոն օրհնելու իշխանութիւնները ուրիշի ալ կարենան փոխանցուիլ, բայց չենք կրնար ընդունիլ, որ ասով իսկական կաթողիկոսութիւնը եւ միակ աթոռակալութիւնը կարենայ կիսուիլ կամ բաժնուիլ։ Հետեւապէս ցորչափ աթոռի տէր կաթողիկոս մը կենդանի է, ուրիշ մը համահաւասար կաթողիկոս չի կրնար ընդունիլ, եւ մենք ալ անոնց անունները գաւազանին չենք կրնար անցնել, այլ կը նկատենք իբրեւ աթոռակից կամ կաթողիկոսակից՝ լիազոր փոխանորդի կամ գործակից օգնականի կերպարանով, եւ ոչ աւելի։ Ներկայ պատմութեան մէջ գլուխները կաթողիկոսներու անունին վրայ բացած չըլլալով, աթոռակիցները բուն կաթողիկոսին գլուխին ներքեւ կը պահենք։ Այսպիսիներուն պաշտօնական անունը կերեւի թէ Աթոռակալ եղաւ, վասնզի Արիստակէս, որ այդ նոր դիրքին առաջինն է, այդ անունով կոչուեցաւ, եւ նոյնը իր վրայ իբրեւ մականուն մնաց։ Որչափ ալ աթոռակալ անունին իմաստը, բաւական ճշդաբանութեամբ աթոռին տէրը կը ցուցնէ, եւ ոչ անոր օգնականը կամ փոխանորդը, սակայն սովորութիւնը այդ երկրորդ իմաստը յատկացուց Աթոռակալ բառին, եւ գուցէ Արիստակէսէն սկսաւ այդ սովորութիւնը։ Վասն զի նոր նոր դիրք մըն էր ստեղծուածը, եւ նոր անուն մըն ալ պէտք էր որ զայն բացատրէր, առանց շատ ականջները խայթելու։ Աթոռակիցներու սովորութիւնը հետզհետէ տարածուեցաւ մինչեւ միեւնոյն ատեն չորս կամ հինգ կաթողիկոսներ ունենալու չափ, որ կատարեալ զեղծում էր։ Բայց եթէ այդ տարօրինակ ձեւէն օգուտ մը կրցանք ունենալ, այն ալ անհակառակ եւ առանց դժուարութեան յաջորդութեան պահուիլն էր։ Եթէ պահ մը աթոռի պարապութենէ ետքը նոր ընտրութիւն ընել հարկ ըլլար, տիրող ահագին դժուարութեանց հանդէպ մինչ աթոռակիցներու ձեռնադրութեամբ, կաթողիկոսին մահուան վայրկեանէն կաթողիկոսութիւնը կը ժառանգէր աթոռակիցը կամ աթոռակիցներուն աւագագոյնը, եւ աթոռը վայրկեան մը իսկ դատարկ մնացած չէր ըլլար։ Իրաւ՝ ազգովին ընտրութեան ձեւ մը չէր եղածը, բայց ազգյաին աթոռին անընդհատ շարունակութեան ապահովութիւնն էր։ Բացառիկ ժամանակներու մէջ երբ կարեւորը հնարաւոր չէ, հնարաւորը կըլլայ կարեւոր։

« 1481. Արիստակէս Աթոռակից   |   1483. Կ. Պոլսոյ Հայեր »
© Gratun.org