Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Ժ. Ջալալբէգեանց

1483. Կ. Պոլսոյ Հայեր

Նորութիւններ են զորս հետզհետէ պատմութիւնը մեր առջեւը կը հանէ այդ միջոցին, եւ անոնցմէ մէկն ալ Կոստանդնուպոլսոյ մէջ նոր եւ մեծ աթոռի մը սկզբնաւորութիւնն է, պատրիարքութեան անունով։ Կոստանդնուպոլսոյ մէջ հայաբնակութեան գոյութիւնը պատմութենէն ակներեւ է, սակայն հնագոյն ժամանակներու թեմակալ իշխանութիւնը բացարձակապէս տեղական եւ եզական ըլլալով, միեւնոյն քաղաքի մէջ մէկէ աւելի թեմակալ եպիսկոպոս չէր ըլլար, եւ բոլոր վիճակի մը մէջ գտնուողներ միեւնոյն եպիսկոպոսին կը հնազանդէին, եւ նոյն եկեղեցիէն հոգեւոր մխիթարութիւն կընդունէին։ Հետեւապէս Հայերն ալ Կոստանդնուպոլսոյ մէջ իրենց յատուկ եկեղեցական դիրք մը չունէին, թէպէտեւ քաղաքական դիրքին տիրանալու չափ թիւ եւ ազդեցութիւն ունէին, բանակին մէջ ոյժ մը կը կազմէին, կայսերական թիկնապահ գունդին լաւ մասն էին, բազմաթիւ եւ քաջ զօրավարներ ունէին, պալատական պաշտօնեաներու շարքին կը գտնուէին, եւ կայսերական գահն ալ գրաւելու կը յաջողէին։ Յունական Հայաստանին բնակիչներն ու Պարսկական Հայաստանին փախստականներն էին՝ որ այդ տարրերը կը կազմէին։ Որչափ ալ Քաղկեդոնի խնդիրը՝ խտիր մը կը դնէ Յոյներուն եւ Հայերուն մէջ, սակայն Հայերը կամ այն էր որ ստիպեալ կը համակերպէին, եւ կամ անհատաբար իրենց ինքնութիւնը կը պահէին, բայց Հայ եկեղեցի եւ Հայ թեմակալութիւն չկրար, ոչ Կոստանդնուպոլիս եւ ոչ կայսերութեան ուրիշ կողմերը, Մեծ-Հայքէն եւ Փոքր-Հայքէն զատ՝ ուր բնիկները Հայերն էին։ Գաղթականութեանց Հայերուն յատուկ եպիսկոպոսներ ձեռնադրելը, եւ զանոնք Յոյն կամ Ասորի եպիսկոպոսներու մօտ զետեղելը Խաչիկ Արշարունիին օրով սկսած ցուցուցինք (§ 785), սակայն ընդհանուր ակնարկ մըն է գիտցածնիս, տեղով ու թուով եւ յաջորդութեամբ տեղեկութիւններ չունինք, իսկ Կոստանդնուպոլսոյ վրայ ա՛լ աւելի նուազ են մեզի հասած տեղեկութիւնները, եւ Ստիմպօլայ Յուսիկ եպիսկոպոսը, Ստամպօլի կամ Կոստանդնուպոլսոյ եպիսկոպոս իմանալուն ապահով չըլլալը՝ իր տեղը բացատրեցինք (§ 1230)։ Կոստանդնուպոլսոյ մէջ Հայ եկեղեցիի մը յիշատակին շատ ուշ կը հանդիպինք 1360-ին, քերականութեան մը յիշատակարանին մէջ, որ ընդօրինակուած է ի յաշխարհս Յունաց, ի քաղաքս Կոստանդնուպոլիս, ընդ հովանեաւ սուրբ Սարգսի (ՏԱՇ. 782), եւ Ս. Սարգիս անունը վստահութիւն կը ներշնչէ թէ Յունական եկեղեցի մը չէ։ Յիշուած տարին կիյնայ այն շրջանին, երբ Հայերը աւելի Լատիններուն վրայ կը կրթնէին, եւ Յոյներ՝ Հայերը իրենց մօտեցնելու ջանքեր կընէին։ Սակայն այդ Ս. Սարգիս եկեղեցին ուրիշ կողմէն ծանօթ չէ, եւ տեղն ալ ճշդել դժուար է, թէեւ քաղաքամիջի շինուած մը կերեւի Յոյն եկեղեցիներու սրբութիւնները յիշելէն։

« 1482. Աթոռակցաց Դիրքը   |   1484. Ղալաթիոյ Եկեղեցին »
© Gratun.org