Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Ժ. Ջալալբէգեանց

1484. Ղալաթիոյ Եկեղեցին

Ստոյգ կերպով Կոստանդնուպոլսոյ մէջ շինուած Հայ եկեղեցի մը այժմեան Ղալաթիոյ եկեղեցին է, ոչ բուն եւ պարսպապատ քաղաքի մէջ շինուած, այլ քաղաքին հանդիպած կողմը, Բերայի արուարձանին ծովափնեայ ստորոտը, որ Գենուացիներէն Քալաթա (Calata) էր կոչուած, իբր քարափ կամ բեւեռ թափելու ծավափ։ Այդ եկեղեցւոյն հիմնարկութեան ժամանակը ցուցնող փաստ կը նկատուի անոր ճակատը այսօր ալ երեւցող արձանագրութիւնը, որուն մէջ յիշուած անունները 1391 թուականի կը տանին, թէպէտ 1436 գրուած է (ԿՈԼ. 110), բայց այն 1733-էն առաջ գրուած արձանագրութիւն մը չէ (ԿՈԼ. 110), որով ցուցուած թուականէն եւ գործէն երեք կամ երեքուկէս դար ետքը գրուած վկայութիւն կըլլայ։ Զանց կընենք պնդել թէ զանազան տեղեկութիւններու հետեւելով, կրնայինք 1733-էն աւելի ետքը զետեղուած ըսել արձանագրութիւնը, հիմնուելով ինչ ինչ տեղեկութեանց վրայ։ Հմուտ գրող մը, Երեմիա Քէօմիւրճեան, Հայոց 885, այսինքն 1436-ին կը դնէ շինութիւնը (ՉԷԼ. 74) եւ Կաֆայեցի պազիրկեանքն կըսէ նդհանուր կերպով, եւ որոշ անձի անուն չի տար, ինչպէս արձանագրութիւնը մուծած է։ Շինողներու Կաֆայեցի ըլլալը՝ բաւական եղած է ոմանց համար հռոմէադաւաններու հիմնարկութիւն կարծել սոյն եկեղեցին, սակայն Կաֆայի ոչ ամբողջ հայաբնակութիւնը, այլ մի մասը միայն Ունիթորներու հետեւած էր, եւ Կաֆայի մէջ ալ հայադաւաններու եկեղեցիներ կային, Գենուացւոց իշխանութեան ներքեւ։ Արձանագրութեան մէջ յիշուած Կողմոս անունն ալ իբր Կոմիտասի փոխանցում, բան մը չապացուցներ, զի քաղաքական համակերպութեան հետեւանք է եւ ոչ դաւանութեան, թող որ Կողմաս անունը անսովոր չէր Հայոց համար, եւ ուրիշ տեղ Կողմոսը Կոմս ալ գրուած է, որ պատուանուն մըն է։ Վերջապէս Գենուացիք, առեւտրական մարդիկ, շահադիտական քան կրօնական յարաբերութեանց հետամուտ, կաշխատէին Հայերը մօտեցնել իրենց շահին եւ իրենց օգտին։ Հետեւաբար Հայ եկեղեցիի մը շինութիւնը քաջալերելնին, աւելի հայադաւաններուն համար պէտք էր, զի հռոմէադաւանները լատիններուն եկեղեցիներովն ալ կը բաւականանային մանաւանդ թէ կը նախադասէին ալ։ Միանգամայն պիտի աւելցնենք թէ Քէօմիւրճեանի յանուն նախնական շինեցին ըսելը (ՉԷԼ. 74) երբեք վերաշինութիւն իմացնելու դիտում չունի, քանի որ նա կը դիտէ առաջին շինութիւնը իմացնել, եւ արդէն լաւագոյն ձեռագիրներ յԱնւոյ նախական ունին, եւ ուրիշ ոչինչ։ Միանգամայն կան ունին, որ Կաֆացւոց ծագումը կը ցուցնէ, եւ ուրիշ ոչինչ։ Միանգամայն 1436 թուականը շատ յարմար կու գայ Եսայի եւ Յովհաննէս եպիսկոպոսներուն Կոստանդնուպոլիս գտնուելուն, որոնք հռոմէական չէին, զի միութեան կը հրաւիրուէին (§ 1435)։ Այդչափը պատմական ճշդութեան համար, ապա թէ ոչ տարիներու տարբերութիւնը՝ գործին իսկութիւնը չայլայլեր։ Պէտք չէ եւս մոռնալ, որ թէ Քէօմիւրճեանը ընդ Յունաց տիրապետութեան (ՉԷԼ. 74) եւ թէ արձանագրութիւնը ընդ իշխանութեամբ Յունաց, հրաման տուեալ շինելոյ (ԿՈԼ. 110) կը գրեն, որով Գենուացիներու միջամտութիւնը կամ հռոմէադաւանութեան ենթադրութիւնը այս կողմէն ալ հիմ չի գտներ։ Ղալաթիոյ եկեղեցւոյն 1436 թուականէն՝ մինչեւ Օսմանեան տիրապետութեան 1453 տարին, միջոցը շատ քիչ էր, որ Հայ գաղթականութիւնը կարենար սովորական ընթացքով ընդարձակուիլ, եւ տեղական Յոյն տարրին հակակշռող ոյժ մը կազմել, որով միշտ կարդարանար Ֆաթիհի հոգածութիւնը Հայ գաղթականութիւնը նոր մայրաքաղաքին մէջ աճեցնելու (§ 1475), եւ մաս մը յորդորմամբ ու մաս մը ստիպմամբ Փոքր-Ասիոյ քաղաքներէն խումբ խումբ Հայեր Կոստանդնուպոլիս փոխադրելու։ Այդ նոր աշխատութիւնը շարունակած է մինչեւ 1461, երբ Մէհէմմէտ իր նպատակն ու քաղաքական դիտումը լրացնելու համար, Հայերուն վրայ ալ ընդարձակեց այն քաղաքական կամ լաւ եւս կենցաղական դրութիւնը, զոր Յոյներուն համար կազմակերպեց իր տիրապետութենէն անմիջապէս ետքը։

« 1483. Կ. Պոլսոյ Հայեր   |   1485. Քրիստոնէից Կացութիւնը »
© Gratun.org