Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Ժ. Ջալալբէգեանց

1487. Հայոց Պատրիարքութիին

Կոստանդնուպոլսոյ առման թըւականեն եօթը ութը տարի անցեր էր, եւ հետզհետէ բերուած կամ եկած գաղթականութիւնները հայաբնակութեան լաւ բազմութիւն մը կազմած էին, եւ առանձինն մտադրութեան ալ առարկայ եղած էին։ Ֆաթիհ զանոնք հետզհետէ կը զետեղէր քաղաքին պարիսպներուն ներքեւը կարեւոր դուռներուն մօտերը, թէ Մարմարայի ծովեզերքին, թէ Ոսկեղջիւրի եզերքներուն ուղղութեամբ, որոնք ռազմագիտութեան եւ ապահովութան տեսակէտներէն մեծ կարեւորութիւն ունէին, եւ Յոյն տարրը այնտեղները պահել յարմար չէր նկատուեր։ Երբոր Հայերը այնչափ շատցան որ բնակչութեան կարեւոր մասը եղան, եւ երբ իրենց ներկայութեան այսչափ կարեւորութիւն տրուեցաւ, պէտք էր անոնց ներքին եւ կենցաղական դիրքն ալ բարձրացնել, եւ Յոյներուն հանդէպ համահաւասար կացութեան մէջ դնել։ Օսմանեան պետութեան սահմաններուն մէջ գտնուող Հայեր առաջ ալ առանց հոգեւոր պետի մը չէին մնացած, թէպէտեւ անոնց կանոնաւոր եւ շարայարեալ յիշատակները կը պակսին, իսկ մեզ դժուար է մանր խնդիրներով զբաղիլ։ Ցրիւ ակնարկներ մեզի կը ներկայեն Յովակիմ եպիսկոպոս մը, որ Կուտինա քաղաքի Հայ եկեղեցին նորոգած է, որ Պրուսայի եպիսկոպոս կոչուած է (01. ՕՐԱ. 79), որ Ֆիլիպէի ալ առաջնորդ յիշուած է (ՓԻՐ. 224), եւ որ Կոստանդնուպոլսոյ Հայերուն հոգեւոր պետն եղած է։ Այդ յիշատակութիւններէն դժուար չէ հետեւցնել, թէ Յովակիմը՝ Օսմանեան պետութեան նեքեւ գտնուող Հայերուն առաջնորդն էր, համապատասխանելով Օսմանեան սուլտաններուն տեղափոխութեանց, որ ինչպէս գիտենք, սկսան Սէօյիւտլիւ Կուտինայի մօտերը, անկէ անցան Պրուսա, անկէ Ադրիանապոլիս, անկէ Կոստանդնուպոլիս, եւ Յովակիմ եպիսկոպոս ալ նոյն պարունակութեանց մէջ տեղափոխութիւններ կատարեց։ Չենք ըսել թէ բոլոր տեղափոխութեանց ժամանակակից եղած է, վասնզի Օրխանի Պրուսա հաստատուելէն (§ 1385) մինչեւ Ֆաթիհ Կոստանդնուպոլիս հաստատուիլը (§ 1475), դարէ մը աւելի ատեն անցծ է։ Բայց յայտնի է, թէ բոլոր հին ու նոր օսմանեան կեդրոնները միեւնոյն Յովակիմի կազմուած են, եւ իր պաշտօնին բերմամբ է, որ վերջին անգամ Կոստանդնուպոլիս եկած է։ Որոշ չենք գիտեր թէ ինչ եղած է այս Յովակիմին նախընթացը։ Անունի նոյնութիւնը միտք կը ձգէ Յովակիմ Հալէպի եպիսկոպոսը, որ 1438-ին Կաֆայէ Հռոմ գացող պատգամաւորութեան մէջ կը գտնուէր (§ 1437)։ Կոստանդնուպոլսոյ Յովակիմը մինչեւ 1474 կը յիշուի (11. ԱՄՍ. 473), եւ բոլորովին անհնարին չէ երկու անունները նոյն անձի վրայ միացնել, զի Հռոմ գացած ատեն 40 տարեկան ըլլալով ալ 70 տարեկան կըլլալ 1474-ին, ուսկից ետքը շատ ապրած չէ։ Յովակիմներու նոյնութիւնը, թէ ոչ ստուգապէս, գոնէ հաւանապէս մտածել կու տայ թէ Կիլիկիոյ նախկին աթոռին հետ եղած է, եւ Կարապետի կողմը յարած, ուսկից կը հետեւի Օսմանեան պետութեան Հայերուն նխապէս Կիլիկիոյ աթոռին հետ կապուած ըլլալը, արդարացնելով անագան կազմուած ցուցակին պարունակութիւնը (§ 1479

« 1486. Պատրիարքական Դրութիւն   |   1488. Պատրիարքական Ձեռնահասութիւն »
© Gratun.org