Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Ժ. Ջալալբէգեանց

1489. Սսոյ Պատահարներ

Պարագաներու հետեւանօք, երկու կաթողիկոսական աթոռներուն ալ Կոստանդնուպոլսոյ գործերով զբաղած չըլլալը յայտնեցինք, սակայն եթէ զբաղիլ ալ ուզէին, իրենց շուրջը կատարուող գործողութիւնները պիտի չներէին իրենց նպատակին հասնիլ։ Սսոյ մէջ Կարապետի կաթողիկոսութիւնը միայն 2 տարի տեւած կը կարծուէր, եւ 1449-ին իրեն յաջորդ կը գրուէր Ստեփանոս Սարաձորեցի (ՉԱՄ. Գ. 491), սակայն նորագոյն գտնուած յիշատակներ մինչեւ 1477 կը յետաձգեն Կարապետին մահը (ՍԻՍ. 539), եւ 1461-ին կը դնեն Սսոյ մէջտեղի ունեցած խռովութիւն մը։ Սսոյ իշխան Մէլիք Էօմէր, անշուշտ նախկին իշխան Մէլիք Էօմերի թոռ, զոր յիշեցինք Թէոդորոս Բ-ի սպանութեան առթիւ (§ 1373), իր բռնութեամբ այնչափ զայրացուցած էր Սսեցիներ, որ Հայ ու Տաճիկ միաբանեցան զայն սպաննել, եւ իրենց խորհրդակցութիւնը կատարելու համար գաղտ ի գիշերի գնացին առ Կարապետ կաթողիկոսն։ Մէլիք Էօմէր Թիւրքմէն գունդեր վարձեց իր պաշտպանութեան, կռիւ ու պատերազմ տեղի ունեցաւ երկու կողմերու միջեւ, կոտորածներ եւ թալաններ աւերեցին, եւ Թիւրքմէններ մտին ի սուրբ յաթոռն, ի կաթողիկոսարանն տէր Կարապետ կաթողիկոսին, եւ թալանեցին զվանքն եւ զսուրբ միւռոնն եւ զամենայն սրբութիւնս (ՍԻՍ. 544)։ Արդ այս տարին էր որ Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարքութիւնը կը հաստատուէր, բայց անկէ ետքն ալ Սիս խաղաղ ու ապահով մնացած չէ։ Այս արկածէն քիչ ետքը 1464-ին Չագամ պէկ մը կը ցուցուի իբր տէր Սսոյ, որ անշուշտ Մելիք Էօմէրը մերժելով տիրացած է, եւ անոր վրայ կու գայ Մարաշի պէկին որդին Շահսուար, որ Դաշտային Կիլիկիա գրաւելէն ետքը 1468 յունիս 2-ին Սիսը կը պաշարէ, եւ Սսեցիք ութ յարձակումները վանելէ ետքը վերջապէս անձնատուր կըլլան դեկտեմբեր 23-ին, եւ Սսոյ իշխան կը նշանակուի Շարամերթ՝ Շահսուարի կողմէն։ Սա Հայերը կը հարստահարէ գլխաւորները կալեալ դնէ ի հօրն, եւ փախստականներն ալ փրկանքի պատրուակով ձեռք կը մղէ, եւ անոնք ալ ի հօրն դնելով, լաւ մը կը նեղէ, եւ զմալն եւ զձիանքն եւ շատ ըռզակ կը կողոպտէ։ Բայց այն երկար չի վայելեր, վասնզի վրան կը հասնի Էտիլ Թիւրքմէնը 1409-ին, որ քաղաքը թառաշեաց, եւ շատ մալ էառ եւ շատ անօթ սրբութեանց եւ մեկնեցաւ։ Շահսուար Սիսին մէջ հազար անուոր այլազգիներ կը փոխադրէ, 1470-ին ժանտախտէն ետքը գրեթէ անմարդացեալ քաղաքը շէնցնելու համար։ Այդ ժանտամահին մէջ մեռած է նաեւ Հեթում Խազենց։ Սպիտակ Երէց մականունեալ Աջպահ Ս. Լուսաւորչի Աջոյն (ՍԻՍ. 545), եւ ուրիշ սրբոց աջերուն (ՍԻՍ. 540), պաշտօն մը, որ Կարապետի օրով հաստտատուած էր Սսեցիներու կամքով, Աջի նոր անյայտացման վտանգին առջեւն առնելու համար։ Սա ինքն կը նկատուի իբր նախահայր Աջպահեանց կամ Աջապահեանց գերդաստանին, որ զորաւոր գիրք ստացաւ դար մը ետքը, ուսկից շատ եպիսկոպոսներ եղան, եւ որ վերջէն Սսոյ աթոռին ժառանգական յաջորդութիւնը ձեռք անցուց։ Կարապետ Եւդոկիացիին դառնալով ցարդ պատմուածները կը ցուցնեն, թէ բաւական տագնապալի օրեր անցուցած է իր բովանդակ երեսնամեայ կաթողիկոսութեան մէջ, եւ թէ իրեն դիւրին չէր հեռաւոր գործերով զբաղուիլ։

« 1488. Պատրիարքական Ձեռնահասութիւն   |   1490. Զաքարիա և Սարգիս »
© Gratun.org