Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Ժ. Ջալալբէգեանց

1490. Զաքարիա և Սարգիս

Լաւագոյն չէին Գրիգոր Ջալալբէգեանի Էջմիածնի մէջ անցուցած օրերը։ Յորմէհետէ Կիրակոս մեռաւ, եւ Զաքարիա Աղթամարցին զինքն Ամենայն Հայոց հայրապետ կարծեց, իր բոլոր ճիգերուն նպատակն էր կերպով մը Էջմիածին անցնիլ, եւ իրօք գրաւել հայրապետութեան նախնական եւ նուիրական աթոռը, որ անգամ մըն ալ հռչակուած է Վաղարշապատի ժողովով եւ նոյն իսկ Զաքարիայի համաձայնութեամբ (§ 1476)։ Բաւական միջոց մը անցած էր 1443-էն ասդին, եւ Զաքարիա չէր կրցած իր նպատակին հասնիլ, սակայն իր ջանքերը գաղտնիք չէին, եւ Ջալալբէգեան հարկաւ մտահոգ էր իր աթոռին վրայ ստիպեալ ըլալով շարունակ անոր հնարքներուն առջեւն առնել, եւ Արիստակէսի աթոռակցութիւնն ալ (§ 1481) վերջնական դարման մը եղած չէր։ Այստեղ մէջտեղ կելլէ Սարգիս եպիսկոպոս մը, Էջմիածնի միաբանութենէն, որ իր ձեռքը կանցնէ Լուսաւորչի աջը, եւ նշանաւոր ուրար մը, եւ խաչվառի դրոշ կամ խաչալամ մը (ՉԱՄ. Գ. 503), եւ անոնցմէ կաշխատի իրեն բարձրանալու ճամբայ բանալ։ Անտեղի պիտի չըլլար Սարգիսը կաթողիկէին փակակալ կամ լուսարարապետ եղած ըսել, քանի որ դիւրութիւն ունեցած է յիշեալ առարկաներու տիրանալ։ Չամշեան այդ պարագայն կը գրէ, առանց աղբիւրը ցուցնելու, եւ թէպէտ Դավրիժեցին չի յիշեր, բայց չենք կրնար ենթադրական ըսել Չամշեանի գրածը, եւ կընդունինք Սարգիսի վերագրուած գողութիւնը։ Երեւանցին ալ եղելութեանց շարքին չի մտցներ Սարգիսի արարքը, այլ Աջն եւ ուրարը ու խաշվառը, Եգիպտոսէ Թաւրէզ բերուած եւ Ճիհանշահի ձեռքը գտնուած կը կարծէ, իբր թէ Եգիպտոս մնացած ըլլային Եգիպտացւոց ձեռք գերի իյնալէն ի վեր (§ 1193)։ Բայց այդ ենթադրութեամբ՝ պէտք կըլլայ ստել Հեթումի ձեռօք կատարուած Աջին դարձը (§ 1198), կաթողիկոսներուն իրենց կոնչակներով զայն յիշելը, վերջին անգամ Սիսէն անյայտանալը (§ 1449), եւ Վաղարշապատի մէջ յայտնուիլը (§ 1456), զորս յայտնի վկայութիւններով հաւաստեցինք, եւ զորս նոյն ինքն Դավրիժեցին ալ կը յիշատակէ, եւ կը հաստատէ յատուկ ուսումնասիրութեամբ իրեն գտած ու զննած տեղեկութեանց համեմատ (ԴԱՎ. 321-328), որով կը դարմանէ ուրիշ տեղ պահած լռութիւնը, եւ կը վկայէ, թէ Լուսաւորչի սուրբ Աջն հաւաստեաւ եւ ստուգիւ դարձեալ է ի Սսոյ եւ եկեալ է յԷջմիածին, այլ եւ գնացեալ է յԱղթամար (ԴԱՎ. 329)։ Երեւանցիին տարբեր կարծիքը արդիւնք է միայն ամէն յիշատակարանները տեսած չըլլալուն։ Կը մնայ միայն ճշդել թէ ինչ միտքով Սարգիս իր յանդուգն ձեռնարկը կատարեց։ Ըստ Չամչեանի՝ Գրիգոր եւ Արիստակէս կաթողիկոսներ իրարու հետ գժտած էին, եւ Սարգիս պատեհ գտաւ աջը իրեն ձեռք անցնելով Թաւրիզ երթալ, որ Ճիհանշահը վաստկելով կաթողիկոսութիւնը իր վրան դարձնէ (ՉԱՄ. Գ. 503)։ Մեզի դժուար կերեւի Սարգիսի վրայ ենթադրել այնչափ յանդգնութիւն եւ միջոցներու առատութիւն, որ կարենար ուղղակի Թաւրիզ դիմելով Ճիհանշահը իր կողմը վաստկիլ։ Այդ մեկնութիւնը կընդունի Զամինեան ալ, բայց առանց իր կարծիքին պատմական հիմ մը ցուցներու (ԶԱՄ. Ա. 7)։ Շատ աւելի հաւանական եւ ճշմարտանման պիտի ըլլար ըսել, թէ Սարգիս Զաքարիայէ գաղտ շահուած էր, եւ անոր գործը յաջողցնելու համար նուիրեալ կամ վաճառեալ գործակից մըն էր։ Զաքարիա իր տարիներէ ի վեր որոճացած խորհուրդը գործադրելու համար երկու գլխաւոր պէտքեր ունէր, մէկն էր Ճիհանշահը իր կողմը վաստկիլ եւ միւսը Աջին տիրանալ, վասնզի Ճիհանշահի հրամանով եւ զօրութեամբ աթոռին տիրացած ատենն ալ, ազգը զինքն չէր ընդունէր իբրեւ կաթողիկոս, բայց եթէ Լուսաւորչի Աջը մէկտեղ տանելով ուրիշ տեղ հաստատուէր։ Աջին անունն էր, որ մեծապէս ազդած էր հանրային կարծիքին վրայ Կիրակոսը ընդունելու համար, աջի անունով յաջողած էր Կարապետ ալ նոր աթոռ հաստատել, Աջը պէտք էր որ Զաքարիայի ձեռքն ըլլար իր կամքը օրինաւոր ընելու համար։ Ուստի ամենէն առաջ Սարգիսի հետ համաձայնած էր, որ Աջը առնէ եւ Թաւրիզ իջնէ, ուր ինքն ալ պիտի հասնէր միւս պայմանը լրացնելու, որ է Ճիհանշահի հրամանը ստանալ։ Ապա թէ ոչ Սարգիս, եթէ իրեն համար աշխատած էր, չէր կրնար այնչափ դիւրութեամբ տեղի տալ, եւ իրեն համար կատարած աշխատութիւնը Զաքարիայի վայելել տալ։

« 1489. Սսոյ Պատահարներ   |   1491. Զաքարիա Յէջմիածին »
© Gratun.org