Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Ժ. Ջալալբէգեանց

1491. Զաքարիա Յէջմիածին

Զաքարիայի նպատակին յաջողութեան համար յարմար առիթ մըն ալ եղաւ Ճիհանշահի Թաթարներու վրայ տարած յաղթութիւնը, երբ մինչեւ Հրէ մայրաքաղաքը արշաւելէ ետքը, յաղթական փառքով դարձեալ եկն ի թախտն իւր, ի քաղաքն շահաստան ի Թաւրէզ։ Զաքարիա խնդակցութեան եւ շնորհաւորութեան փութաց բազում ընծայիւ եւ պատարագօք, եւ երբ տեսաւ որ յոյժ սիրով ընդունեցին զինքն արքայն արքայից Զհանշահ եւ դշխոյն Բեկում խաթունն, այն ատեն համարձակեցաւ իրեն համար խնդրել Էջմիածնի աթոռը։ Անշուշտ պատճառանքներ պէտք էին Գրիգոր վար առնելով Զաքարիան բարձրացնելու համար, բայց որոշ չենք գիտեր թէ ինչ տեսակ չարախօսութիւններ զօրացան։ Թերեւս Գրիգորի անտարբեր մնալը անհաճոյ երեւցաւ Ճիհանշահի, հաւանաբար ալ Գրիգոր տարեկան հարկերուն վճարումը յապաղած էր, վերջապէս Ճիհանշահ որոշեց Զաքարիան գոհացնել, անոր խլայ այսինքն պատուոյ զգեստ տուաւ, շնորհեց միանգամայն զպատիւ պատրիարքութեան, եւ հրամայեց Երեւանի իշխանին որ Զաքարիան տեղը բազմեցնէ։ Բոլորովին նոր է Զամինեանի մտածած կերպը, որ Ճիհանշահ հրամայած ըլլայ Զաքարիայի եւ Սարգիսի յաջորդաբար կաթողիկոսութիւն վարել (ԶԱՄ. Ա. 7), որուն ոչ մի տեղ յիշատակը կամ ակնարկը չգտանք։ Գրուած է, թէ Ճիհանշահ տուաւ նաեւ պարգեւ զԱջ Լուսաւորչին մերոյ (ԴԱՎ. 324), սակայն չի կրնար իբր իր կողմէ ընծայ մը տուած ըլլայ (§ 1412), այլ միայն կրնայ փոխանցումին հաւանած ըլլալ, կամ թէ Զաքարիա այնպիսի ձայն մը հանած կըլլայ, գործին փայլը աւելցնելու համար։ Զաքարիայի գովաբանը կուզէ անոր յաջողութիւնը առաջնորդութեամբ Աստուծոյ եւ կամաւ սուրբ Լուսաորչին ցոյց տալ, բայց իսկապէս հրամանաւ փատիշահին Զաքարիա եկաւ Երեւան, եւ անկէ Էջմիածին, արտաքին իշխանութեան ձեռնտուութեամբ տիրացաւ հայրապետանոցին, եւ ինքզինքը հռչակեց ինքնակալ պատրիարք ընդհանուր ամենայն քրիստոնէական ազգի, որք են ընդ ամենայն ոլորտս տիեզերաց (ԴԱՎ. 325), հարկաւ միայն Հայ քրիստոնեաներ, եւ ոչ ամէն քրիստոնեաները իմանալով։ Զաքարիայի փառքը պատմող յիշատակագիրը՝ Գրիգորի ու Արիստակէսի անուններն իսկ չի յիշեր, սակայն անոնց կաթողիկոսութիւնը դադարած չէր, եւ Դավրիժեցին իր սովորութեան համեմատ 1461 թիւին կը գրէ, նոյն տէր Գրիգոր, եւ նոյն տէր Արիստակէս եղեւ կաթողիկոս տէր Զաքարիա (ԴԱՎ. 336), քանի որ այլեւս աթոռակիցներու շատութիւնը զինքը չէր խրտչեցներ, թէպէտեւ մենք ամէնքը միեւնոյն կերպով պիտի չկարենանք նկատել։ Նախ պէտք է որ Զաքարիայի գործը աւելի ճշդութեամբ դնենք 1460-ին, համեմատ Ստեփանոս Արծկեցի աբեղային վկայութեան, որ նոյն թիւին նախ ի հայրապետութեան տեառն Գրիգորի գրելէն ետքը, վերջէն կաւելցնէ՝ ի հայրապետութեան տեառն Զաքարիայի, որ յայսմ ամի տիրեաց Էջմիածնին եւ Լուսաւորչի սուրբ Աջոյն (ՓԻՐ. 196)։ Պատերազմական գործողութեանց ալ յարմարագոյն եղանակը ամառնային միջոցը ըլլալուն, Զաքարիայի Թաւրիզ երթալը պէտք է դնել աշնան ատեններ՝ Ճիհանշահի յաղթական դարձին, եւ ձմեռ չմտած ալ Էջմիածին հասնիլը, Հայոց 909 թուականին վերջերը, որուն յաջորդը 910 տարւոյն ամանորը կիյնայ 1460 նոյեմբեր 26-ին, եւ երկու թուականներու անխտիր գործածուած ըլլալը կարդարանայ։

« 1490. Զաքարիա և Սարգիս   |   1492. Կանոնական Տեսակէտը »
© Gratun.org