Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Ժ. Ջալալբէգեանց

1492. Կանոնական Տեսակէտը

Զաքարիայի կաթողիկոսութեան վրայ խօսելով, շատ ճիշդ կը գտնենք վերոյիշեալ Արծկեցի յիշատակագիրին գործածած տիրեաց Էջմիածնին բացատրութիւնը, զի չենք կրնար օրինաւոր կաթողիկոսութեան պայմանները ճանչնալ մէկու մը վրայ, որ պետական իշխանութենէն միայն կընդունի իր պաշտօնը, եւ անոր գլուխը կանցնի արտաքին բռնութեան ձեռնտուութեամբ։ Գրիգորն էր հայրապետութեան օրինաւոր աթոռակալ ճանչցուած անձը, որ մի ժողով եւ ոչ մի օրինական վճիռ չէր որոշած անոր դադարումը, եւ ոչ ալ ինքն կամովին հրաժարած էր պաշտօնէն, եւ ոչ իսկ նոր ձեւին համեմատ՝ Գրիգոր եւ Արիստակէս համաձայնած էին իրենց աթոռակից ճանչնալ Զաքարիա Աղթամարցին։ Հետեւաբար Զաքարիա, թէպէտ Աղթամարի մասնաւոր աթոռին կաթողիկոսն էր, այլ Էջմիածնի ընդհանուր եւ Ամենայն Հայոց աթոռին վրայ բռնի տիրապետող մըն էր, եւ այս տեսութեամբ չարդարանար առձեռն ցուցակներուն մէջ Զաքարիան՝ Զաքարիա Բ անունով եւ թուահամարով օրինաւոր կաթողիկոսներու շարքին անցնելու սովորութիւնը (ԺԱՄ. 635)։ Գրիգորի եւ Արիստակէսի կողմէ դիմադարձութեան կամ բողոքի գործադրութեան մը կատարուած ըլլալուն յիշատակը հասած չէ, բայց եթէ պետական ոյժին հանդէպ տեղի տալու պարտաւորուեցան ալ, անով իրենց իրաւունքէն ինկած չեն ըլլար։ Հանրութեան կարծիքն ալ մեր ըմբռնումը ունեցած է, ինչպէս կը քաղուի 910 մեհեկին, այսինքն 1461 մայիսի վերջերը գրուած յիշատակարանէն, որ միտքն ի հայրապետութեան տէր Գրիգորի կը յիշէ (ՓԻՐ. 198)։ Հաւաքարանը կը գրէ թէ Էջման տեղ բազում պարտուց ներքեւ անկեալ էր, եւ Զաքարիա հատոյց զպարտս բոլորովին (00. ԲԻԶ. 1195), ինչ որ կրնայ ըլլայ իբր մեծագործութեան ցոյց եւ իբր համակրութիւն շահելու եղանակ, եւ նոյնիսկ Էջմիածնի յետամնաց տուրքերը վճարելով Ճիհանշահը գոհացնելու միջոց։ Բայց այս կերպով երեք օրինաւորութիւնը գնած չըլլար։ Պարագաներն ալ կը ցուցնեն, թէ Զաքարիա շատ դիմադրութիւն չէ տեսած, որով Էջմիածինէ բացակայելու իսկ համարձակած է, բայց ասիկա ալ բուռն զօրութեան եւ բռնադատեալ լռութեան նշանէ աւելի բան մը չէ։ Չենք կրնար նաեւ ճշդել թէ Գրիգոր եւ Արիստակէս ուր քաշուեցա՞ն եւ ինչ դեր վարեցին, կամ թէ ստիպուեցա՞ն Էջմիածնի մէջ ընկճուած ապրիլ, սակայն ամէն առիթի մէջ Զաքարիայի օրինաւորութեան տեսակէտը երբեք չարդարանար։

« 1491. Զաքարիա Յէջմիածին   |   1493. Էջմիածինէ Փախուստը »
© Gratun.org