Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Ժ. Ջալալբէգեանց

1493. Էջմիածինէ Փախուստը

Զաքարիայի Էջմիածնի տիրանալէն քիչ ետքը, 1461 գարունին Ճիհանշահ ահեղ արշաւանք մը կազմեց Աքքօյունլուներուն դէմ, եւ նախ Խլաթի վրայ յարձակելով բոլոր երկիրը աւերեց ու աւարեց, եւ ամէն կողմ տարածեց զխախտումն եկեղեցեաց, զտապալումն սուրբ սեղանոց, զգերեվարիլ սրբութեանց, զխափանումն փառաբանութեանց, եւ զտարաշխարհիկ լինելն ամենայն ժողովրդեանն, նոյնը սպառնալով ընել ի Բաղէշ, ի Մուշ, ի Խոյթ, ի Սասունք, եւ յամենայն գաւառսն նոցա։ Զաքարիա, որուն գործունէութիւնը չենք ուրանար, փութաց մեծագոյն չարիքներու առջեւն առնուլ։ Ճիհանշահէ արտօնութիւն ստացաւ հաշտաբարի դեր կատարել, եւ Ճիհանկիրի գնաց զայն զիջողութեան համոզելու (ԴԱՎ. 325)։ Ամիսս երիս աշխատեցաւ այդ բանագնացութիւնները լրացնելու համար, եւ վերջապէս կրցաւ Ճիհանկիրը հարկ վճարելու համոզել, եւ Ճիհանշահը իր զորքերը ետ քաշեցաւ հաւանեցնել, եւ առեալ զխոստացեալ հարկն, տարեալ մատոյց փատիշահին Ճիհանշահի, եւ ազատեաց զամենայն ժողովուրդն, զՀայ եւ զՏաճիկ ի ձեռաց անօրինաց։ Այդ այն պատերազմն է, զոր յիշեցինք արդեն քաղաքական կացութիւնը բացատրած ատեննիս (§ 1474)։ Զաքարիա իրաւամբ փառաւորուեցաւ, մեծարանօք խիլայեալ յերկուց գոռոզաց ի Թուրքման Փատիշահէն Ճիհանշահէ, եւ ի Քուրդ ամիրայէն Ճիհանկիրէ, եւ նորէն դարձաւ Էջմիածին աւելի զօրացած, 1461 յունիս ամսոյ ատենները։ Բայց երբ Զաքարիա աւելի ամուր կը կարծէր զինքը, այնտեղ սկսաւ իր ձախողուածը։ Ճիհանշահ Աքքօյունլուներու դէմ արշաւանքը դադրեցնելով, իր գունդերը դէպ արեւելք դարձուց Թաթարներու դէմ, Հայաստանի եւ շրջակայից կառավարութիւնը յանձնելով նր Հասան Ալի որդւոյն, որ իր հաշուոյն ինքն ալ դարձնելու եւ շահելու միջոցներ կը փնտռէր, եւ Զաքարիա՝ մշակուելու յարմար երկիր մըն էր, որով երկուքին յարաբերութիւնները սկսան ցրտանալ։ Հասան Ալի սկսաւ Զաքարիան ձեռք ձգելու եւ ստիպելու միջոցներ որոնել, եւ Զաքարիայի գովաբանը կը յաւելու թէ այդ ամէնը կը գործուէր նենգութեամբ չարախօսաց ոմանց։ Պիտի չհակառակինք այդ ակնարկը Գրիգորի եւ Արիստակէսի վրայ իմանալ, որոնք անշուշտ իրենց օգտին պիտի ծառայեցնէին Հասան Ալիի ձգտումները, եւ Զաքարիան հեռացնելու պիտի հետապնդէին։ Զաքարիա ալ շուտով ձեռնթափ չեղաւ եւ իր ճարպիկ գործունէութեան միջոցները ձեռք առաւ, բայց չի յաջողեցաւ, եւ վախեցաւ իսկ՝ երբ տեղեկացաւ թէ Հասան Ալի կուզէ ըմբռնել զինքն՝ որ յաջողի պահանջել զանձս եւ ինչս։ Եղանակը յառաջած էր, եւ յաւուրս ձմերայնոյ հասած էր, այսուհանդերձ Զաքարիա ստիպուեցաւ Էջմիածինը թողուլ եւ ծպտեալ կերպով հեռանալ, յանկարծ ձեռք չիյնալու համար, բայց չմոռցաւ իրեն հետ տանիլ զԱջն սուրբ Լուսաւորչին (ԴԱՎ. 326) եւ խաչալամը, որ նկարեալ կայր ի մի կողմն պատկերն տէրունական, եւ ի միւս կողմն Լուսաւորչին մերոյ սրբոյ Գրիգորի, եւ թագաւորին Տրդատայ, եւ չքնաղագեղ կուսին սրբոյն Հռիփսիմեայ, եւ նշանաւոր ուրարը, ոսկեթել յօրինուածով եւ ազգի գունով երանգ երանգ զարդարեալ (ԴԱՎ. 327)։

« 1492. Կանոնական Տեսակէտը   |   1494. Աղթամար Դառնալը »
© Gratun.org