Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր Ժ. Ջալալբէգեանց

1494. Աղթամար Դառնալը

Զաքարիա Աղթամարայ կաթողիկոս եւ Ամենայն Հայոց աթոռին տիրապետող, ծպտեալ եւ անճանաչ կերով ճանապարհորդեց Էջմիածնէ մինչեւ Բերկրի, Բագրեւանդայ վանքին եւ Պայազիտի բերդին մէջն ալ ինքզինքը ծածկելով, մինչեւ որ հասաւ իր բնիկ կաթողիկոսութեան սահմանը։ Բերկրիի մէջ Տէրյուսկանորդոյ վերին վանքը, որ Արգելան կը կոչուի, առաջին անգամ ինքզինքը յայտնեց, եւ ցոյց տուաւ մէկտեղ բերած սրբութիւնները, զգանձն աստուածային զԱջն սուրբ Լուսաւորչին, հանդերձ խաչալամովն եւ ուրարովն (ԴԱՎ. 326)։ Մեծ եղաւ ժողովուրդին խանդավառութիւնը, Լուսաւորչի պաշտելի Աջը Աղթամարի աթոռին ձեռքը անցած տեսնելով, եւ Բերկրիէ մինչեւ Աղթամար, ոչ եւս փախստականի, այլ յաղթանակի փառաւորութեամբ ճանապարհորդեց Զաքարիա։ Ամէն տեղ ընդառաջ ընթանային խնկօք եւ մոմեղինօք, եւ զինմամբ խոյոց եւ զուրակաց, եւ երկրպագութիւն մատուցանէին սուրբ Աջոյն եւ հայրապետին, եւ համբուրէին, զնա մեծաւ փափաքանօք։ Բոլոր ճանբուն վրայ եղող գիւղեր եւ աւաններ շարունակեալ թափոր կը կազմէին, բայց աւելի մեծ հանդէսներ տեղի ունեցան Վան, որոնց մասնակցեցաւ քաղաքի իշխանն Մահմուտ պէյ, Ճիհանշահի կաթնեղբայրը, եւ Ոստան, որուն Քուրդ իշխանը ընդհակառակն գաղտագողի նենգել եւ յափշտակել մտածեց։ Ուստի Զաքարիա ստիպուեցաւ Ոստանէ շուտով հեռանալ, եւ Քարադաշտի բերդէն նաւ մտնելով Աղթամար հասաւ 911 նաւասարդ 16-ին, որ է 1461 դեկտեմբեր 11-ին, ճշդիւ կը պատասխանէ ուրբաթի սուրբ Յակոբայ պահոցն (ԴԱՎ. 329)։ Հաշիւի առնելով Էջմիածինէ Բերկրի հեռաւորութիւնը, եւ միայն աւուրց ինչ միջոց Վան մնալը, եւ Ոստանէ շուտով մեկնիլը, պէտք է իբր 20 օր առաջ դնել Զաքարիայի Էջմիածինէ հեռանալը 1461-ին նոյեմբերին վերջերը, որով տարի մը միայն տեւած կըլլայ Զաքարիայի տիրապետութիւնը Էջմիածնի մէջ (§ 1491), եռամսեայ բացակայութիւնն ալ մէջը հաշուելով։ Աղթամարեան յիշատակարանը (00. ԲԻԶ. 1195)։ Զաքարիան նորէն Էջմիածին դարձած կըսէ Աջը բերելէն ետքը, այլ եւ հոն մեռած, մանաւանդ թէ ըստ այլոց երկու տարի այն տեղ մնացած կըսուի, եւ 1464-ին դեղակուր եղած ի նոցանէ (ՓԻՐ. 220), սակայն Բաղէշի պատգամաւորութենէն ետքը, դարձեալ նստաւ ի յաթոռն իւր ի սուրբ Էջմիածինն պարագային հետ (ԴԱՎ. 326) շփոթուած է, զի Աջի փոխադրութիւնը ոչ թէ օրինական եւ յայտնի գործ մը եղած էր, որպէս ոմանք կարծած են (ՓԻՐ. 208), այլ գողունի յափշտակութիւն եւ փախուստ մը (ԴԱՎ. 327), ուսկից ետքը անհնար էր, որ Զաքարիա Աջը Աղթամար թողլով կարենար Էջմիածին դառնալ։ Հետեւաբար չարդարանար անոնց ալ կարծիքը, որ մինչեւ 1465 երկուցն եւս աթոռոցն միապետող կը դնեն Զաքարիան (ԱՐՐ. 230)։

« 1493. Էջմիածինէ Փախուստը   |   1495. Սարգիս Աթոռակից »
© Gratun.org